C’est pour cette cérémonie solennelle, qui termine la Messe Papale, que, sous le pontificat de Clément XII, en 1735, Galilei composa cette grandiose façade, large de 60 mètres, une des plus belles du monde, heureusement conçue à l’échelle humaine, tout en la voulant digne de la majesté de la basilique mère des églises. Elle met en exceptionnelle valeur la Loggia des Bénédictions qu’elle encadre magnifiquement. Au centre, au-dessus de l’entrée principale, le balcon du portique supérieur s’avance entre quatre gigantesques colonnes, qui d’un seul élan se dressent sur des bases sculptées pour soutenir le couronnement du tympan triangulaire, tandis que les portes latérales ont leur portique et leur ordre de pilastres mis en retrait, ainsi que la cimaise baroque, sur laquelle s’appuient les Docteurs de l’Eglise, que domine, à plus de 50 mètres de haut, une colossale statue du Sauveur. Aucun cadre ne peut mieux mettre en gloire la souveraineté pontificale.
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 152
"Plenaria indulgentia" conceditur christifideli qui Benedictionem impertitam vel a Summo Pontifice Urbi et Orbi vel ab Episcopo fidelibus suae curae commissis iuxta normam 7, 2, huius Enchiridii, devote acceperit, etsi, rationabili circumstantia, sacris ritibus physice non adfuerit, dummodo ritus ipsos, dum peraguntur, ope instrumenti televisifici vel radiophonici propagatos pia mentis intentione secutus fuerit.
Enchiridion indulgentiarum. Normae et concessiones, Romae MCMIC, p. 53
Prawo ustalania form obrzędowych w diecezji zawsze należało do biskupa. Jednak biskupi, w organizowaniu liturgii, zawsze uznawali nadrzędne prawo biskupa Rzymu. Dla prowincji kościelnych przepisy ustanawiały synody biskupów.
s. 41
PRAWO LITURGICZNE A KONSTYTUCJA O LITURGII
Papież z racji swego urzędu ma najwyższa, pełną, bezpośrednią i powszechną władzę w Kościele (KPK, kan 331; KK 22). Do papieża jako najwyższego prawodawcy, należy „kierowanie liturgią w całym Kościele, wydawanie ksiąg liturgicznych i potwierdzanie ich przekładów na języki narodowe, oraz czuwanie nad tym, by zarządzenia liturgiczne były wiernie przestrzegane” (KPK 838 § 2).
Najwyższe prawo Stolicy Apostolskiej wynika z samej natury liturgii, którą wykonuje się w imieniu Chrystusa i Kościoła z ich polecenia. Łączy się to także z nauką o Mistycznym Ciele Chrystusa i karnością kościelną. Treść modlitw musi się zgadzać z dogmatami wiary. Stróżem wiary jest papież, któremu w osobie św. Piotra Chrystus przekazał władzę nieomylnego urzędu nauczycielskiego.
W odnowionej liturgii aktem swojej najwyższej władzy papieża były między innymi Konstytucje apostolskie wydawane po Soborze w związku z publikacją ksiąg liturgicznych, wprowadzających jakieś istotne zmiany w strukturze obrzędów. Były to np.: konstytucja apostolska papieża Pawła VI Pontificalis Romani recognitio, wprowadzająca odnowione obrzędy święceń diakona, prezbitera i biskupa, z 18 VI 1968 r.; konstytucja apostolska Missale Romanum promulgująca nowe wydanie Mszału Rzymskiego, z 3 IV 1969 r.; konstytucja apostolska Laudis canticum ogłaszająca posoborową księgę Liturgii Godzin, z 1 XI 1970 r.; konstytucja apostolska Divinae consortium naturae wydana w związku z odnową liturgii bierzmowania, z 15 VIII 1971 r.; konstytucja apostolska Sacram unctionem infirmorum ogłaszająca odnowione obrzędy sakramentu namaszczenia chorych z 30 I 1972 roku.
Papież wydaje stosowne dokumenty dotyczące spraw liturgicznych, jak reskrypt, bulla, breve, motu proprio, encyklika, albo działa przez odpowiednie urzędy.
Przede wszystkim chodzi o Kongregację Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, istniejącą pod tą nazwą od 28 VI 1988 r. Działa ona w imieniu i mocą autorytetu Stolicy Apostolskiej, do której należy zarządzanie liturgią Kościoła powszechnego, wydawanie ksiąg liturgicznych, zatwierdzanie ich przekładów na języki nowożytne, dokonane staraniem Konferencji Episkopatów poszczególnych krajów lub regionów. Kongregacja działa we współpracy z Kongregacją Nauki Wiary w sprawach dotyczących jej kompetencji.
s. 43-44
LITURGIA RZYMSKA OD IV DO VIII W.
Liturgia rzymska tak się wówczas rozwijała, że Grzegorz Wielki musiał wprowadzić pewne skróty. Mimo wielkich przemian w imperium i najazdów barbarzyńskich, liturgia żyła i rozwijała się, jednocząc społeczność Miasta.
W kształtowaniu się liturgii rzymskiej pewną rolę odegrały obrzędy związane z chrztem. Instytucji katechumenatu towarzyszyły, bowiem różne obrzędy liturgiczne, szczególnie w okresie Wielkiego Postu, kiedy to katechumeni przygotowywali się intensywnie do przyjęcia chrztu świętego w Wielką Sobotę.
Oprócz prostszych form liturgii niedzielnej i świątecznej, odprawianej w kościołach parafialnych Rzymu (tituli), ludność Miasta mogła brać udział w coraz wspanialszej liturgii stacyjnej. Była to uroczysta liturgia odprawiana przez papieża, w obecności jego dworu i społeczeństwa w jednym z kościołów Rzymu (statio). Liturgię stacyjną odprawiał papież kolejno w różnych kościołach.
(…)
W sprawowaniu liturgii znakomitą rolę odegrały rozwijające się zespoły śpiewacze (scholae cantorum). Należały do nich śpiewy procesyjne Mszy oraz śpiewy związanych z liturgią godzin.
Za czasów tzw. papieży syryjskich, zwłaszcza Sergiusza I (zm. 701 r.) zaznaczały się znów wpływy liturgii wschodnich na liturgię rzymską, np. śpiewy w formie litanijnej, oraz kult świętych wschodnich.
s. 63-64
Z drugiej połowy VII wieku pochodzi księga zwana Ordo Romanus. Później powstawały dalsze Ordines, dlatego pierwsze oznaczano jedynką rzymską: Ordo Romanus I (primus). Zawiera szczegółowy opis papieskiej liturgii mszalnej. Jest to zatem najstarszy ceremoniał rzymski. Zachowane Ordines oznaczono cyframi rzymskimi II, III, IV itd. Jest ich około pięćdziesiąt. Cenionymwydawcą jest M. Andrieu, Ordines Romani, Louvain 1931-1961.
s. 65
VI. MSZA ŚWIĘTA
ROZWÓJ HISTORYCZNY
Między IV, a XI w. papież odprawiał Mszę w różnych kościołach Rzymu. Kościół wyznaczony na sprawowanie liturgii przez papieża nazywano statio, stąd powstała nazwa liturgia stacyjna. Miała ona charakter pokutny bądź uroczysty. W dni pokutne wierni miasta Rzymu gromadzili się w wyznaczonym kościele, skąd w procesji ruszali ze śpiewem litanii do kościoła stacyjnego, w którym papież odprawiał Mszę świętą wotywną o charakterze pokutnym lub błagalnym. W dni świąteczne wierni od razu gromadzili się w kościele stacyjnym na uroczystą liturgię pod przewodnictwem papieża.
W VII w. wg Ordo Romanus I i Sakramentarza Gregoriańskiego, obrzędy Mszy świętej miały już ustaloną strukturę, która wyglądała następująco:
- Wyjście procesyjne do ołtarza z towarzyszącym śpiewem psalmu z antyfoną dostosowaną do obchodu liturgicznego;
- Kyrie eleison;
- Gloria in excelsis Deo (gdy Mszę św. Odprawiał biskup);
- oracja, która wprowadzała wiernych w liturgię dnia;
- dwa czytania (lekcja i Ewangelia);
- między czytaniami kantor śpiewał graduał i „Alleluja”;
- homilia;
- przygotowanie darów ofiarnych;
- śpiew w czasie procesji z darami: antyfona i psalm;
- modlitwa nad darami;
- dialog, prefacja, Święty, Kanon Rzymski;
- Pater noster ze wstępem i zakończeniem (embolizm);
- łamanie postaci chleba, z towarzyszącym śpiewem Angus Dei;
- procesja komunijna, ze śpiewem psalmu (np. Ps 33).
s. 185-186
LITURGIA EUCHARYSTYCZNA
Obrzęd zmieszania Postaci jest pozostałością historyczną, której nie da się jednoznacznie wyjaśnić. (…).
W historii, zmieszanie postaci miało różną formę. Jedną z nich był ryt Sancta. Polegał na tym, że papież po łamaniu chleba, jedną cząstkę zostawiał, aby w czasie następnej Mszy świętej wpuścić ją do kielicha. Ryt ten oznaczał ciągłość Ofiary Chrystusowej (Ordo Rom. II nr 6). Każda następna Msza św. to jedna i ta sama Ofiara Chrystusa. Drugą formą łamania postaci, to ritus fermenti. Polegał na tym, że papież wysyłał akolitów lub diakonów do kościołów tytularnych Rzymu (tituli), z cząstką Chleba eucharystycznego, którą celebransi sprawujący tam liturgię wpuszczali do swoich kielichów. Obrzęd ten symbolizował jedność Ofiary Chrystusowej. Msze święte odprawiane w różnych miejscach uobecniają tę samą Ofiarę Chrystusa (Innocenty, I, List 25 do Decencjusza z Gubbio, z 416 r.). Również biskupi wysyłali cząstki konsekrowanego chleba swoim prezbiterom, a także wymieniali je między sobą, podkreślając tym jedność Ofiary Chrystusowej i jedność kapłaństwa. Od początku IX w. w kościołach poza rzymskich celebrans odłamywał cząstkę konsekrowanej Hostii i zanurzał w kielichu jako namiastkę ritus fermenti (Ordo Rom. III, 3).
s. 222
OBRZĘDY ZAKOŃCZENIA
Błogosławieństwo. W najstarszej Mszy rzymskiej modlitwa nad ludem (oratio super populum) była modlitwą o błogosławieństwo. Oprócz tego papież i biskupi, około V w., po Mszy świętej, w drodze do zakrystii błogosławili lud (Peregrinatio Aetheriae 24, 2; Ordo Rom. I, 126). W liturgii rzymskiej błogosławienie było w zasadzie przywilejem biskupa. Kapłan mógł błogosławić tylko wtedy, gdy biskup był nieobecny.
s. 226
Odesłanie czyli zwolnienie wiernych po zakończeniu Mszy świętej oznajmiał diakon. W starożytności czynił to słowami: Ite missa est (Ordo Rom. I, nr 124), na co wierni odpowiadali: Deo gratias, które było zwięzłym i zarazem serdecznym podziękowaniem za błogosławieństwo, które spłynęło na uczestników Mszy świętej. Potwierdzają to najstarsze rzymskie Ordines. Fakt takiego odesłania sięga czasów św. Augustyna i Konstytucji Apostolskich.
s. 227
Ks. Tarsycjusz Sinka, Zarys liturgiki, Kraków 2006.
151. W papieży łączą się wszystkie stopnie hierarchji kościelnej. Jako subdiakon nosi tunicellę, jako diakon – dalmatykę, jako kapłan – ornat, jak biskup – pończochy, sandały, rękawiczki, pektorał, infułę i pierścień, jako arcybiskup metropolita nosi paljusz i poprzedzony jest krzyżem, jako papież wreszcie wkłada faldę, subcinctorium, fanon i tiarę. Falda jest to suknia biała jedwabna, b. szeroka, która się wkłada przed wszystkiemi innemi ubraniami liturgicznemi. Subcinctorium jest dodatkiem do paska liturgicznego, półpaskiem. Fanon jest to rodzaj peleryny z materji jedwabnej, cienkiej, białej, polinjowanej w pasy złote; układa się na ornacie, jak peleryna. Tiara jest to złota korona potrójna, w kształcie ściętego ostrokręgu, z krzyżykiem na szczycie i dwiema taśmami w tyle; używa się bardzo rzadko, więc tylko przy błogosławieństwach urbi et orbi, oraz podczas procesji papieskiej do miejsca, gdzie się ma odbywać kaplica, t. j. nabożeństwo papieskie.
152. Papieżowi wreszcie przysługuje flabellum, t. j. wachlarz o długiej rękojeści, z której wychodzą dwa rzędy piór strusich, pomieszanych z piórami pawiemi, i sedia gestatoria, t. j. siedzenie z drzewa, pokryte czerwonym aksamitem, na którym papież niesiony jest w solennej procesji pośród powiewających dwóch flabellów.
Nowowiejski A. J. (bp.), Ceremonjał parafialny, Płock 1931,s. 57.
Udzielanie błogosławieństwa papieskiego
843. Jeżeli, na mocy indultu papieskiego, kapłan udziela ludowi błogosławieństwa papieskiego papieskiego krucyfiksem w ręku, to czyni znak krzyża przy słowach: „Benedictio Dei omnipotentis, Patris, et Filii, et Spiritus Sanctus, descendat super vos et maneat temper. R. Amen”.
Ten sposób błogosławienia jest używany tam, gdzie było ostatnie kazanie misyjne lub ostatnia przemowa rekolekcyjna.
Zakonnicy, na mocy indultu, mogą udzielać błogosławieństwa według formularza, jaki znajdujemy w Rytuale polskim t. VIII, r. 32.
Nowowiejski A. J. (bp.), Ceremonjał parafialny, Płock 1931,s. 560.
