Enrico Dante - Falda

Veste di seta bianca tendente al crema, lunga coda che il papa cinge ai fianchi, e si trascina per terra. Poco o nulla si sa delle sue origini e dell'epoca della sua assunzione a ornamento pontificale: ora esclusivamente riservato al papa. I diari di Alessandro VI (sul finire del sec. XV) ne parlano come di veste già esistente, e solo ne regolano l'uso. Anticamente si aveva anche una f. di lana che il pontefice portava nei giorni feriali e nelle domeniche di Avvento e di Quaresima; ma al presente la f. è solamente di seta. Essa è di due specie: una più corta, usata nei concistori segreti, nei quali il santo padre interviene in mozzetta e stola; l'altra, molto più grande, indossata dal papa tutte le volte che è vestito pontificalmente. Viene assunta dopo il rocchetto, nella camera detta "della f." presso la Sala dei Paramenti nel Palazzo Apostolico. Siccome l'una e l'altra sono molto più lunghe dell'altezza della persona e terminano con una lunga coda o strascico, è necessario sollevarla perché il papa possa camminare. Due protonotari di numero, o due uditori di Rota, secondo il cerimoniale, hanno l'ufficio di sollevare i lembi anteriori alla f., mentre due camerieri segreti sorreggono l'estremità laterali ed il principe assistente al Soglio l'estremità posteriore insieme al manto pontificale. La f. è usata dal papa tutte le volte che assiste o celebra solennemente la Messa o i Vespri, sia nella cappella del Palazzo Apostolico, che, una volta, nelle diverse chiese di Roma; cioè in tutte le funzioni sacre, in cui indossa i paramenti pontifici, come nella processione del Corpus Domini, lavanda dei piedi, apertura e chiusura della Porta Santa, concistoro, ecc.

Bibl: G. Moroni, s. v. in Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica; A. Battandier, Annuaire pontifical catholique, 23 (1907), pp. 7-11.

I protonotari apostolici sostengono la f. di S. S. Pio XII

* * *

Enciclopedia Cattolica, V, Città del Vaticano, 1950, col. 962 (cf. Vocabolario liturgico)

A la Sixstine après l’élection

La première cérémonie après l’éléction est l’obédience des cardinaux. Pie XII est devant l’autel de la Chapelle Sixtine assisté des cardinaux diacres Caccia et Canali. Coiffé de la mitre d’argent, il porte la falda, ample robe soulevée par deux protonotaires « di Numero », Mgr Carinci et Mgr Vitali, et une longue chape blanche, dont les orfrois sont marqués aux armes de Léon XIII. Notons ici que sont au « nombre » de sept les protonotaires apostoliques participants. Ce sont des fonctionnaires de la cour de Rome. Sont dits « surnuméraires » les chanoines protonotaires des trois basiliques patriarcales de Saint-Jean de Latran, de Saint-Pierre et de Sainte-Marie Majeure. 

P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 144.

Archdale A. King - Insignia of the Pope

TIARA

            The Papal tiara, like the mitre, seems to have been derived from the camelaucum or regnum, and to have retained the from of a tall pointed cap for many centuries. As a head-covering for the Pope, it is first called a tiara in the life of Paschal II (1099-1118) [1]. An 11^th-century fresco of Nicholas I (858-67) in the lower church of S. Clemente (Rome) depicts the tiara as a high and pointed coneshaped hat, ornamented with a gold band. This gold circlet or ‘crown’ on the ‘imperial phrygium’ is referred to by Suger, abbot of St. Denis (Paris), in 1130. Ordo Romanus XI (12^th century) makes a definite distinction between the mitre and the tiara. By the 13^th century, the gold circlet was already fashioned in the form of a tooth-edged crown (regnum), to which a second was added under Boniface VIII (1294-1303) and a third under Clement V (13-5-14), from which is derived the triregnum. The form of the headgear, however, remained until the 14^th century a tall cap, resembling a sugar-loaf, from which two black lappets (caudae) were suspended [2].

            The inventory of papal treasures made in 1295 still shows a single royal circlet round the tiara. The second crown may have been added as an expression of pomp, but it is more probably explained as an indication of the twofold authority of the Pope – spiritual et temporal. The first notice of the three crowns is found in an inventory made in 1315 or 1316, and the tomb of Benedict XI, who died at Perugia in 1304, shows the early type of tiara. The effigy of Clement V (ob. 1314) at Uzès was unfortunately so mutilated by the Hunguenots that it is impossible to ascertain the form of the ‘hat’, but there are still only two crowns on the tomb of John XXII (ob. 1334) at Avignon. The first monument to represent the Pope with the triple crown is that of the Cistercian Benedict XII (ob. 1342), which is also to be seen at Avignon.

            From the end of the middle ages, the upper part of the tiara had a growing tendency to ‘break loose’, until it became larger than the base, allowing for a rich ornamentation of chasing and precious stones. The small cross on the top of the tiara was introduced in the 16^th century. The tiara is not strictly a liturgical ornament, and at solemn functions the Pope wears a mitre, while the tiara is carried before him. It is, however, worn for the ceremony of coronation, the return to the sacristy after a solemn Mass, and in the procession to and from the Mass commemorative of the anniversary of the coronation.

FLABELLUM

            The ostrich-feather fans or flabella, which are carried on either side of the papal sedia gestatoria and flank the throne on solemn occasions, may possibly be derived form the fan once used by the deacon during the canon of the Mass [3]. Two of these fans are found today in the museum of the University of Pennsylvania, having been exchanged for another pair by an American in 1902.

FALDA

            The falda is a vestment peculiar to the Pope, consisting of a long and large skirt of white silk with a train falling over the feet. The Pope girds it round his loins, and when walking has it raised in front by two protonotaries apostolic.

FANON

            The fanon, as we have seen, is referred to, under the name of anabolagium, in Ordo Romanus I for use at the stational Mass of the Pope, but it was not until it became customary for all priests to wear an amice with the alb that the fanon became an exclusively papal vestment. By the time of Innocent III (1198-1216), the fanon was worn exclusively by the Pope, but it was known as an orale, and the term fanon was not employed until later [4]. The remote derivation of the fanon thus seems to have been the same as that of the amice, but it has been considered by some writers to be either an imitation of the veil worn by Greek bishops or an attenuated successor of the Byzantine phelonion. Its form and material in early times is uncertain, but we see from an inventory of the papal treasury (1295) that it was made of white silk in the later middle ages. A favourite ornamentation was one of narrow stripes of gold or of some colour, especially red, woven into the silk. The fanon was square in shape until the 15^th century, and its present cape-like form seems to have appeared about the 16^th century or even later.

            Its present form and usage have been described by Braun in the Catholic Encyclopedia: ‘It is a shoulder cape worn by the Pope alone, consisting of two pieces of white silk ornamented with narrow woven stripes (virgatum) of red and gold but somewhat unequal size, while the smaller iis laid on and fastened to the larger one. To allow the head to pass through there is made in the middle a round opening with a vertical slit running down farther. The front part of the fanon is ornamented with a small cross embroidered in gold….

            After the cardinal deacon has vested the Pope for a solemn Mass with the usual amice [5], alb, girdle, subcinctorium and pectoral cross, he draws on, by means of the opening, the fanon and the turns the half of the upper piece towards the back of the Pope’s head. Then, when he has given the stole, tunicle, dalmatic and chasuble, he turns down that part of the fanon which had been placed over the head of the Pope, draws the front half of the upper piece aboce the tunicle, dalmatic, and chasuble, and finally arranges the whole upper piece of the fanon so that it covers the shoulders of the Pope like a collar.’ [6]. St. Pius X had a fanon in two separate pieces, as he found vesting with it in a single piece was awkward.

SUBCINCTORIUM

            The suncinctorium, which is attached to the cincture, is similar both in form and character to the maniple. It is woven in gold, with large flattened ends, one of which is embroidered with a small Agnus Dei, and the other with a cross. A sacramentary of the end of the 10^th century, now in the Bibliothèque Nationale at Paris [7], refers to it under the name of balteus, and in the ‘Mass of Illyricus’ it is called praecinctorium [8]. Other names for the vestment include subcingulum, perizoma [9] and subcinctorium. It was probably used first in France, and was introduced into Italy about the end of the first millennium. Medieval documents refer to the subcinctorium as a band attached to the cincture of the bishop, but it was worn sometimes by simple priests.

            The original form of the vestment is doubtful, but Honorius of Autun (ob. 1145 or c. 1152) says: Subcingulum, quod perizoma vel subcinctorium dicitur, circa pudenda duplex suspenditur [10]. And again elsewhere, in speaking of the ‘arms’ of the priest: cingulo pro arcu se cingit, subcingulum pro pharetra sibi [11]. John de Guerciis, a Milanese writer of the 13^th century, tells us: et est subcingulum quoddam in stola quod ligature cum cingulo. Its original purpose according to Durandus (ob. 1296) was to secure the stole to the cincture [12], but it may have been a relic of the alms-bag which was attached to the girdle and carried on journeys, in order to scatter largesse as the papal or Episcopal cortege went on its way. It would seem to have been a band some centimeters wide that was doubled an attached to the girdle about the waist.

            The subcinctorium gradually ceased to be worn by priests and bishops, and about the close of thr 13^th century it had become no more than an ornamental vestment, which by the 16^th century was reserved exclusively to the Pope and to the bishops who followed the Ambrosian rite.

[1] Lib. Pontif., edit. Duchesne, II, 296.

[2] The lappets were black in colour until the 15^th century.

[3] Cf. Carmelite and Oriental rites. Cf. O.R. XIV, 53; Pat. Lat., t. LXXVIII, col. 1165.

[4] Late Latin fano, from πῆνος, cloth, woven fabric.

[5] The fanon was worn originally without an amice.

[6] Braun, Fanon, Cath. Encyclop., vol. V, p. 785.

[7] Paris, Bibl. Nat., MS. F. lat. 12052.

[8] The Mass provides a prayer Ad praecinctorium: Praecinge me, Domine, virtute, et pone in immaculatam viam meam. Bona, op. cit., append., p. 474.

[9] Gk., περιζώννύμι, to gird round oneself, put on as a belt.

[10] Honor., Gemma animae, lib. I, cap. CCVI; Hittrop, op. cit., col. 1232.

[11] Ibid., lib. I, cap. LXXXII; ibid., col. 1203.

[12] Subcingulum, quod dependet a cingulo quo stola Pontificis cum ipso cingulo colligatur. Durand., Rat., lib. III, cap. I, n. 3.

---

Archdale A.King, Liturgy of the Roman Church,London 1957, p. 158-161.

Joachim Nabuco - De sacris vestibus summi pontificis

Joachim Nabuco, Ius Pontificalium, Desclée, 1956, p. 186-189.

Dawne szaty papieskie

Prezentujemy krótkie zestawienie tekstów opisujących nieużywane dziś szaty papieża, które wraz ze zdjęciami zaczerpnięte zostały z portalu NLM. W zestawieniu tym nie zostały ujęte szaty, które obecnie są w rzadkim użytku, jak np. camauro. Opis fanonu, mantum i subcintorium pochodzi z "Encyklopedii Katolickiej".

Fanon

Fanon to naramienna kapa noszona wyłącznie przez papieża, składająca się z dwóch części białego jedwabiu ozdobionego gęsto utkanymi czerwono-złotymi pasami. Kształtem części te przypominają półkole o nierównych wymiarach a mniejsza z nich jest przymocowana na wierzchu do większej... Część przednią fanonu zdobi mały krzyż wyhaftowany złotem...


Choć fanon przypomina wyglądem humerał, zakłada się go na wierzch alby, nie zaś pod spód. Papież nosi go wyłącznie w czasie odprawiania uroczystej Mszy pontyfikalnej, tj. jedynie wówczas gdy wszystkie szaty pontyfikalne są w użyciu. Sposób zakładania fanonu przypomina nakładanie humerału... Po odzianiu papieża przez diakona w zwykły humerał, albę, cingulum, subcinctorium i pektorał, diakon nakłada nań fanon a następnie odwraca połowę górnej części w tył przez głowę papieża. Wówczas przyodziewa namiestnika w stułę, tunicelę, dalmatykę i ornat, a następnie odwraca część fanonu znajdującą się nad głową papieża, przeciąga przednią połowę górnej części nad tunicelę, dalmatykę i ornat, by ostatecznie tak ułożyć górną część fanonu, by zakrywała ramiona na kształt kołnierza.


O fanonie wspomina najstarszy znany Ordo Romanus, zatem można dowieść jego użycia w VIII wieku. Zwano go wówczas anabolagium (anagolagium), choć w tym czasie nie był on jeszcze zarezerwowany wyłącznie dla papieża. Owo ograniczenie pojawiło się dopiero w chwili, gdy inni duchowni rzymscy zaczęli zakładać fanon pod albę zamiast na nią, czyli w czasie gdy wśród duchowieństwa powstał zwyczaj używania fanonu jako zwykłego humerału. Tego typu użycie fanonu było naśladownictwem zwyczaju pozarzymskiego z X-XII w. Niemniej nie znamy dokładnej daty. Wiadomo jednak, że już pod koniec XII w. fanon nosił jedynie papież, jak wskazuje wyraźnie papież Innocenty III (1198-1216). Szatę zwano wówczas orale. Nazwa fanonu (łac. fano) wywodzi się od pannusa (penos), ręcznie tkanej tkaniny, która weszła w użycie dopiero w kolejnym stuleciu. Nawet na początku VIII w. papież nosił fanon wyłącznie w czasie Mszy św. uroczystej...



Falda

Falda to długa szata przypominająca wyglądem albę, tworząca pewien rodzaj trenu typowego dla wcześniejszych szat noszonych przez mężczyzn i kobiety. Nosi się ją pod albą.



Mantum

Mantum czyli płaszcz papieski niewiele różni się od zwykłej kapy poza tym, że jest nieco dłuższy i zapina się na przedzie misterną klamrą. We wczesnych wiekach był koloru czerwonego (nie zaś białego jak ma to miejsce obecnie), który wtenczas był kolorem papieskim. W XI i XII w. immantatio, czyli nadanie mantum nowo wybranemu papieżowi, uznawano za wyjątkowy symbol nadania władzy papieskiej: Investio te de papatu romano ut praesis urbi et orbi oznaczające tyle co „powierzam Ci urząd rzymskiego papiestwa, abyś rządził miastem i światem” to słowa używane przy nadawaniu władzy w czasie papieskiej koronacji. Użycie mantum przez papieży zakończyło się za panowania Pawła VI po reformach Soboru Watykańskiego II.


Subcinctorium

Formą i charakterem subcinctorium (ozdobna szata zarezerwowana dla papieża) przypomina do złudzenia manipularz. Nosi się ją na pasku (cinctorium). Na jednym końcu wyszyty jest mały Baranek Boży, na drugim zaś krzyż. Papież nosi go jedynie w czasie uroczystej Mszy pontyfikalnej. Już pod koniec X w. „Sacramentarium" zachowane w Bibliotheque Nationale w Paryżu (f. lat. 12052) wspomina o subcinctorium pod nazwą balteus. Pod nazwą proecinctorium zaś szata pojawia się około roku 1030 w tzw. „Missa Illyrica”. W późniejszych okresach szata funkcjonowała pod ogólnie przyjętą nazwą subcinctorium. W średniowieczu szatę nosił nie tylko papież lecz także biskupi, a w niektórych miejscach nawet księża. Stopniowo szata ta wyszła ze zwyczajowego użycia biskupów i księży, a w XVI w. nosili ją już tylko papieże i biskupi mediolańskiej prowincji kościelnej. Jak wskazuje explicite Akwinata, pierwotnym celem subcinctorium było zamocowanie stuły do cinctorum. Lecz już u schyłku XIII w. szata stała się jedynie ozdobą.


Papieskie pantofle

W czasie przebywania na zewnątrz papieże nosili czerwone skórzane pantofle z krzyżem. Krzyż zarzucono za Pawła VI, choć czerwona skóra pozostała aż do czasów pontyfikatu Jana Pawła II. Tradycja pantofli powróciła od czasów panowania Benedykta XVI.

Obrazek przedstawia tradycyjne pantofle z krzyżem do użytku na zewnątrz:

Wewnątrz papieskiej siedziby papież nosił pantofle z czerwonej tkaniny z wyszytym na nich krzyżem.

(powyższy obrazek z papieskimi pantoflami Jana XXIII
zamieszczony dzięki uprzejmości portalu Orbis Catholicus)

Tiara papieska

Tiara (zwana też Triregnum) to jeden z najbardziej znanych nieużywanych insygniów papieskich. Tiara pozostaje znanym symbolem papiestwa, choć wyszła z użycia od czasu pontyfikatu Pawła VI.


Na koniec zamieszczamy obrazek przedstawiający papieża Piusa XII na tronie papieskim:

Przypominamy także, że jakiś czas temu opublikowaliśmy artykuł, w którym przedstawiona została historia i symbolika lektyki papieskiej, którą często określa się jako sedia gestatoria.

Tłumaczenie: Anna Filomena Kaźmierczak.