The Ordinal of the Papal Court from Innocent III to Boniface VIII and Related Documents

PREFACE

BY THE LATE FATHER VAN DIJK

This volume contains a series of 13th-century Roman liturgica, discovered in the last fifty years. It forms a corpus but one which differs in character from that collected in my Sources for the Modern Roman Liturgy (Leiden 1963). The latter deal with the second adaptation of the liturgy of the papal court made, after 1242, by and for members of a large organization, the Order of Friars Minor. Each represents a compilation work which, however vaguely, can be dated and assigned to a single author, even when remaining anonymous. Once approved, the document was made obligatory for the entire Order, unless, in explicitly defined details, the authority of general or provincial chapters decreed otherwise. These presented here date from the first half of the century and are, directly or indirectly, the source material of those Franciscan activities. Compiled by papal liturgists for the use of a narrow and closely knit community: the pope, his commensal chaplains and court officials - in fact for the centre of all spiritual authority - the represent a living tradition rather than a once established and accepted code of liturgical legislation. The persistent study of these documents by succesive generations of court liturgists, each working on his own manuscript(s), has made it almost impossible to unravel the skein of sources, compilations, additions, re-arrangements, etc. Thus, in most cases, they cannot be dated with accuracy nor assigned to a single specific author.

In order to establish an intelligible text and some form of chronology in the process of evolution a great variety of traditions had to be collated. And the complexity of the material presented could not be avoided. Nor should the edition offered here be regarder as definitive. On the contrary, the editor hopes that it will inspire much painstaking research of detail. Hence even an introduction, similar to that precedint The Sources would have overburdened this publication of texts. The introductory notes are kept as short as possible in the hope that an extensive study may be issued at a later date.

As the preparation of these texts was initiated in the 1940s, manu have contributed in various ways to what goes under mu name: confrères and friends, superiors of religious houses and librarians ...

*************

STEPHEN J. P. VAN DIJK, O. F. M.

The London Times, March 23rd 1971

The publication of The Ordinal of the Papal Court from Innocent III to Boniface VIII and Related Documents, volume 22 of the series Texts Concerning the History of Christian Life, in Spicilegium Friburgense, is the most fitting memorial to the late Father Stephen van Dijk who died on March 8, 1971 at Swinton Dene, Berwickshire, Scotland. This work hinges upon a life-time of devoted study and scholarship which began during the war years he spent in Italy. My discovery of papers and a diary relating to his selfless activities and subsequent imprisonment not only for his part in but also for his devotion to those, both young and old, caught up with the horrors of war, make it the more remarkable that he continued tirelessly even at this stahe to transcribe the host of manuscripts which have made this edition possible.

Fr van Dijk dod not live to complete his work. He wrote of Haymo of Faversham, <... [he] was actually working on a ceremonial when death overtook him. The draft of this ceremonial... was still on his table, when in the summer of 1244 ... the friars of Anagni carried him to his last resting place ...>. By the side of Fr van Dijk's bed lay the proofs he was correcting during his last days; on his desk in London, only some thirty-five typescripts pages of the introduction and a few notes were left.

I have collaborated with Stephen van Dijk since 1954, yet our joint publications in no way give me confidence to complete what was his work alone. I have left untouched those thirty-five pages, filling in the blanks in the footnotes, I hope with accuracy, but I take full responsibility for all possible errors. I have tried to complete the introductory notes form the brief headings and schemes I discovered, and from our various joint publications. I hope that time will bring forward a student of medieval liturgy who will take up this word and find a veritable gold mine in the vast collection of material left in my care. Stephen van Dijk called forth many tributes, perhaps the finest was that he stood out as . Yer he was a scholar of little personal ambition, humble and self-critical to the extreme. Those who worked and studied with him know that his greatest joy was that others shared his discoveries. It is with this knowledge that I offer his work to anyone who may care to take it up.

Fr van Dijk intended to name many who helped in the preparation of this edition. I cannot hope to fill in those ...! However, I am certain he would wish, first of all, that I thanked the Rt Rev Bishop of Basle, Anton Hänggi and Fr G. G. Meersseman, O. P., for their warm invitation to publish this work in this series. I am grateful to the University press of Fribourg for their patience in waiting for me to complete this work. The confrères and friends, superiors and librarians, I cannot ennumerate. I hope that all who have played their part in the initial stages of this publication will forgive my ignorance and accept my appreciation.

For my own part, I wish to express my heartleft thanks to Fr M. Dykmans, S. J. of the Pontifical University, Rome. To him I owe so much encouragement and many suggestions in the correcting of the first page proofs of the Ordinal of Gregory X. I am overjoyed that he has published an introduction to this section of Fr van Dijk's texts [1]. No greater tribute to the memory of a fellow scholar could have been made than that expressed in so practical a manner.

I am indebted to Fr Evermarus Vranken, O. F. M. who worked so painstakingly on many of the indices and who has continued to show interest. I would wish to thank the Council of Management of Whitelands College of Education, University of London for granting me a sabbatical year, and the University of Edinburgh for the award of a post-doctoral Fellowship to complete this volume.

However, my greatest debt of gratitude goes do Dr James van Winden, O. F. M. of Leiden University. His presence in Scotland within a few hours of Stephen van Dijk's death and his tireless efforts to sustain me throughout the months it has taken to complete this publication, have alone made it possible,

March 8 1973

Joan Hazelden Walker

---

[1] « Le Cérémonial de Gregoire X (vers 1273) » in Gregorianum 53, 1972, 535-65.

* * *

Stephen J. P. van Dijk (+), O. F. M., M. A., D. Phil., Joan Hazelden Walker, B. D., Ph. D., The Ordinal of the Papal Court from Innocent III to Boniface VIII and Related Documents, "Spicilegium Friburgense", Texts Concerning the History of Christian Life 22, The University Press Fribourg Switzerland, 1975, p. V-VI.

* * *

CONTENTS

Preface

Contents

Bibliography

Introductory notes (preliminary)

Method of Presentation

List of abbreviations

ROMAN KALENDARS OF THE THIRTEENTH CENTURY

I. Kalendar of the papal court according to the « sacramentary » tradition c. 1175-1202

II. Kalendar of the Roman court according to the « Regula » edition of the Friars Minor derived from the books of Honorius III and in agreement with the ordinal of Innocent III 1227-30

III. Urban Kalendar revised by cardinal John Cajetan Orsini (Nicholas III) combining the traditions od St. Peter's in the Vatican and the papal palace in the Lateran c. 1255

ORDINAL OF THE COURT OF THE ROMAN CHURCH COMPILED DURING THE REIGN OF INNOCENT III 1213-16

Temporale with ordines for Christmas and St. Stephen's day, Ash Wednesday, Holy Week, Easter, Whitsuneve, the Sundays after Pentecost

General rubrics

Sanctorale wit ordines for Candlemas, Greater Litanies

Common of the saints

Offices of the Virgin and of the dead

Order of grace at meals according to the use of the Roman court before 1227

GENERAL RUBRICS OF THE MASS before 1227

ORDER OF THE MASS ACCORDING TO THE USE OF THE ROMAN CHURCH (COURT) before 1227

ORDO ROMANUS. NOTES ON THE ORDER OF THE MASS before 1238

ORDINAL OF GREGORY X c. 1274

Election and consecration of a pope

Temporale

Sanctorale

Ceremonial notes on Mass and Office in the presence of the pope

Solemn (station) Mass celebrated by the pontiff

Greater Litanies

INDICES

I. Index of manuscripts

II. Index of cues

III. Index of biblical references

IV. Index of patristic references

V. Index of stations

VI. Index of feasts

VII. General index

Les Manuscrits liturgiques latins de la Bibliothèque Vaticane (vol. III - Ordines romani, pontificaux, rituels, cérémoniaux)

Le Père Ehrle présentait déjà la classification des livres des cérémonies papales de la façon suivante : 1) Les Ordines romani (VIe-XIe s.) ; 2) Le Liber Politicus du chanoine Benoît, le Liber censuum, le Caeremoniale de Grégoire X (Ordines XI-XIII de Mabillon) ; 3) Les diverses rédactions du Liber caeremoniarum Curiae, cérémonial du cardinal Jacques Stefaneschi (Ordo XIV de Mabillon et ses interpolations, XIVe et débout du Xve s.) ; 4) Aux temps modernes, apparition des cérémoniaux d’Augustin Patrizi, de Jean Burchard et de Paris de Grassi (Innocent VIII à Léon X). Ce sont les manuscrits contentant ces livres, ainsi que ceux qui leur font immédiatement suite, qui font l’objet de ce IIIe volume des livres liturgiques de la Bibliothèque Vaticane.

On désignait sous le nom d’ordo une description des rites liturgiques, tels que la messe, le baptême, les ordinations, la dédicace, les offices de la Semaine sainte et ceux des grandes fêtes de l’année liturgique : elle était le guide indispensable du célébrant et de ses ministres. C’était là qu’étaient exposées dans le détail l’ordonnance des différentes cérémonies et la manière de les accomplir. Les ordines sont connus principalement par les éditions de Mabillon, de Duchesne et de M. Andreiu. Mais, tandis que le premier les donne dans une série unique de quinze ordines, s’échelonnant du VIIIe au XIVe siècle, le dernier, reconnaissant que le Xe siècle marquait une coupure dans l’histoire de la liturgie romaine, décida de recueillir d’abord les ordines rédigés avant le XIe siècle, laissant pour plus tard les cérémoniaux, ou les ordinaires, plus récents, qui se multiplièrent à partir du XIIe siècle. D’autres travaux, sur le Pontifical, puis la mort l’empêchèrent de mettre son projet à exécution et de donner aux Ordines romani du haut moyen âge la suite qui s’imposait.

Contrairement à l’évolution du bréviaire et à celle du missel, qui se fit par groupement des livrets primitifs, celle des ordines part de recueils uniques pour aboutir à la constitution de divers livres liturgiques. Ce n’est pas à dire qu’il y eut au début des recueils complets contenant la description de tous les rites, mais, à côté des directoires particuliers pour l’une ou l’autre cérémonie, il se constitua assez tôt des collections plus ou moins complètes d’ordines, dont Andrieu a donné un classement. Bientôt certains de ces recueils allèrent se mêler à d’autres matériaux pour former principalement des compilations didactiques, destinées à l’enseignement des clercs ; d’autres furent réunis à des extraits du sacramentaire, messes de différentes sortes, pour constituer un livre nouveaux, qui n’était autre qu’un pontifical rudimentaire. Ce dernier recueil continuait à faire partie des livres liturgiques, tandis que les autres furent dirigés sur les bibliothèques épiscopales ou monastiques. Au Xe siècle un de ces pontificaux archaïques sera destiné à avoir une diffusion très grande et une influence profonde sur l’évolution de la liturgie romaine : c’est le recueil composé vers 950, au monastère de Saint-Alban de Mayence et que Mgr Andrieu a proposé d’appeler le Pontifical Romano-Germanique du Xe siècle.

La matière du présent volume est divisée en autant de sections qu’il y a d’espèces de livres : I. Les Ordines Romani, II. Les Pontificaux, III. Les Rituels, IV. Les Cérémoniaux. Il s’agit, comme précédemment, d’un inventaire sommaire, dans lequel il ne faut pas chercher des descriptions détaillées comme celles des grand catalogues. La bibliographie renvoie principalement aux catalogues existants, aux inventaires et aux éditions, en particulier à celles de Mgr Andrieu pour les Ordines et les Pontificaux. Quant aux Rituels, je renvoie aux volumes précédents pour la description des manuscrits contenant les éléments de ce qui devait former plus tard ce nouveaux livre liturgique (Pierre Salmon, Les manuscrits liturgiques latins de la Bibliothèque Vaticane, vol. III – Ordines Romani, Pontificaux, Rituels, Cérémoniaux, Studi e Testi 260, Città del Vaticano 1970, Introduction). 

Pierre Salmon

 

Abp A. J. Nowowiejski - Porządki Rzymskie

Abp A. J. Nowowiejski - Porządki Rzymskie

Caeremoniale Romanum editum jussu Gregorii X

Na naszych stronach, w dziale "teksty liturgiczne" umieszczono Caeremoniale Romanum editum jussu Gregorii X oznaczone w przez J. Mabillona i M. Germaina w Museum italicum: Complectens antiquos libros rituales sanctae romanae ecclesiae. Cum commentario praevio in ordinem romanum jako Ordo Romanus z numerem XIII. Ordo ten został opracowany i wydany na polecenie papieża Grzegorza X (którego pontyfikat przypadał na lata 1271 - 1275) najprawdopodobniej w 1273 r. na Soborze Lyońskim. Ceremoniał ten zawiera m. in. opis obrzędów związanych z wyborem i ustanowieniem papieża, jak i odpowiednie wskazania na cały rok liturgiczny (stąd Ordo ten nazywa się także Ordo papalis per annum liturgicum.

Ks. Tarsycjusz Sinka - O liturgii stacyjnej, Ordines Romani i papiestwie

II. PRAWO LITURGICZNE

WŁADZA USTAWODAWCZA

Z HISTORII PRAWODAWSTWA LITURGICZNEGO

Prawo ustalania form obrzędowych w diecezji zawsze należało do biskupa. Jednak biskupi, w organizowaniu liturgii, zawsze uznawali nadrzędne prawo biskupa Rzymu. Dla prowincji kościelnych przepisy ustanawiały synody biskupów.

s. 41

PRAWO LITURGICZNE A KONSTYTUCJA O LITURGII

Papież z racji swego urzędu ma najwyższa, pełną, bezpośrednią i powszechną władzę w Kościele (KPK, kan 331; KK 22). Do papieża jako najwyższego prawodawcy, należy „kierowanie liturgią w całym Kościele, wydawanie ksiąg liturgicznych i potwierdzanie ich przekładów na języki narodowe, oraz czuwanie nad tym, by zarządzenia liturgiczne były wiernie przestrzegane” (KPK 838 § 2).

Najwyższe prawo Stolicy Apostolskiej wynika z samej natury liturgii, którą wykonuje się w imieniu Chrystusa i Kościoła z ich polecenia. Łączy się to także z nauką o Mistycznym Ciele Chrystusa i karnością kościelną. Treść modlitw musi się zgadzać z dogmatami wiary. Stróżem wiary jest papież, któremu w osobie św. Piotra Chrystus przekazał władzę nieomylnego urzędu nauczycielskiego.

W odnowionej liturgii aktem swojej najwyższej władzy papieża były między innymi Konstytucje apostolskie wydawane po Soborze w związku z publikacją ksiąg liturgicznych, wprowadzających jakieś istotne zmiany w strukturze obrzędów. Były to np.: konstytucja apostolska papieża Pawła VI Pontificalis Romani recognitio, wprowadzająca odnowione obrzędy święceń diakona, prezbitera i biskupa, z 18 VI 1968 r.; konstytucja apostolska Missale Romanum promulgująca nowe wydanie Mszału Rzymskiego, z 3 IV 1969 r.; konstytucja apostolska Laudis canticum ogłaszająca posoborową księgę Liturgii Godzin, z 1 XI 1970 r.; konstytucja apostolska Divinae consortium naturae wydana w związku z odnową liturgii bierzmowania, z 15 VIII 1971 r.; konstytucja apostolska Sacram unctionem infirmorum ogłaszająca odnowione obrzędy sakramentu namaszczenia chorych z 30 I 1972 roku.

Papież wydaje stosowne dokumenty dotyczące spraw liturgicznych, jak reskrypt, bulla, breve, motu proprio, encyklika, albo działa przez odpowiednie urzędy.

Przede wszystkim chodzi o Kongregację Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, istniejącą pod tą nazwą od 28 VI 1988 r. Działa ona w imieniu i mocą autorytetu Stolicy Apostolskiej, do której należy zarządzanie liturgią Kościoła powszechnego, wydawanie ksiąg liturgicznych, zatwierdzanie ich przekładów na języki nowożytne, dokonane staraniem Konferencji Episkopatów poszczególnych krajów lub regionów. Kongregacja działa we współpracy z Kongregacją Nauki Wiary w sprawach dotyczących jej kompetencji.

s. 43-44

LITURGIA RZYMSKA OD IV DO VIII W.

Liturgia rzymska tak się wówczas rozwijała, że Grzegorz Wielki musiał wprowadzić pewne skróty. Mimo wielkich przemian w imperium i najazdów barbarzyńskich, liturgia żyła i rozwijała się, jednocząc społeczność Miasta.

W kształtowaniu się liturgii rzymskiej pewną rolę odegrały obrzędy związane z chrztem. Instytucji katechumenatu towarzyszyły, bowiem różne obrzędy liturgiczne, szczególnie w okresie Wielkiego Postu, kiedy to katechumeni przygotowywali się intensywnie do przyjęcia chrztu świętego w Wielką Sobotę.

Oprócz prostszych form liturgii niedzielnej i świątecznej, odprawianej w kościołach parafialnych Rzymu (tituli), ludność Miasta mogła brać udział w coraz wspanialszej liturgii stacyjnej. Była to uroczysta liturgia odprawiana przez papieża, w obecności jego dworu i społeczeństwa w jednym z kościołów Rzymu (statio). Liturgię stacyjną odprawiał papież kolejno w różnych kościołach.

(…)

W sprawowaniu liturgii znakomitą rolę odegrały rozwijające się zespoły śpiewacze (scholae cantorum). Należały do nich śpiewy procesyjne Mszy oraz śpiewy związanych z liturgią godzin.

Za czasów tzw. papieży syryjskich, zwłaszcza Sergiusza I (zm. 701 r.) zaznaczały się znów wpływy liturgii wschodnich na liturgię rzymską, np. śpiewy w formie litanijnej, oraz kult świętych wschodnich.

s. 63-64

Z drugiej połowy VII wieku pochodzi księga zwana Ordo Romanus. Później powstawały dalsze Ordines, dlatego pierwsze oznaczano jedynką rzymską: Ordo Romanus I (primus). Zawiera szczegółowy opis papieskiej liturgii mszalnej. Jest to zatem najstarszy ceremoniał rzymski. Zachowane Ordines oznaczono cyframi rzymskimi II, III, IV itd. Jest ich około pięćdziesiąt. Cenionym wydawcą jest M. Andrieu, Ordines Romani, Louvain 1931-1961.

s. 65

VI. MSZA ŚWIĘTA

ROZWÓJ HISTORYCZNY

Między IV, a XI w. papież odprawiał Mszę w różnych kościołach Rzymu. Kościół wyznaczony na sprawowanie liturgii przez papieża nazywano statio, stąd powstała nazwa liturgia stacyjna. Miała ona charakter pokutny bądź uroczysty. W dni pokutne wierni miasta Rzymu gromadzili się w wyznaczonym kościele, skąd w procesji ruszali ze śpiewem litanii do kościoła stacyjnego, w którym papież odprawiał Mszę świętą wotywną o charakterze pokutnym lub błagalnym. W dni świąteczne wierni od razu gromadzili się w kościele stacyjnym na uroczystą liturgię pod przewodnictwem papieża.

W VII w. wg Ordo Romanus I i Sakramentarza Gregoriańskiego, obrzędy Mszy świętej miały już ustaloną strukturę, która wyglądała następująco:

- Wyjście procesyjne do ołtarza z towarzyszącym śpiewem psalmu z antyfoną dostosowaną do obchodu liturgicznego;

- Kyrie eleison;

- Gloria in excelsis Deo (gdy Mszę św. Odprawiał biskup);

- oracja, która wprowadzała wiernych w liturgię dnia;

- dwa czytania (lekcja i Ewangelia);

- między czytaniami kantor śpiewał graduał i „Alleluja”;

- homilia;

- przygotowanie darów ofiarnych;

- śpiew w czasie procesji z darami: antyfona i psalm;

- modlitwa nad darami;

- dialog, prefacja, Święty, Kanon Rzymski;

- Pater noster ze wstępem i zakończeniem (embolizm);

- łamanie postaci chleba, z towarzyszącym śpiewem Angus Dei;

- procesja komunijna, ze śpiewem psalmu (np. Ps 33).

s. 185-186

LITURGIA EUCHARYSTYCZNA

Obrzęd zmieszania Postaci jest pozostałością historyczną, której nie da się jednoznacznie wyjaśnić. (…).

W historii, zmieszanie postaci miało różną formę. Jedną z nich był ryt Sancta. Polegał na tym, że papież po łamaniu chleba, jedną cząstkę zostawiał, aby w czasie następnej Mszy świętej wpuścić ją do kielicha. Ryt ten oznaczał ciągłość Ofiary Chrystusowej (Ordo Rom. II nr 6). Każda następna Msza św. to jedna i ta sama Ofiara Chrystusa. Drugą formą łamania postaci, to ritus fermenti. Polegał na tym, że papież wysyłał akolitów lub diakonów do kościołów tytularnych Rzymu (tituli), z cząstką Chleba eucharystycznego, którą celebransi sprawujący tam liturgię wpuszczali do swoich kielichów. Obrzęd ten symbolizował jedność Ofiary Chrystusowej. Msze święte odprawiane w różnych miejscach uobecniają tę samą Ofiarę Chrystusa (Innocenty, I, List 25 do Decencjusza z Gubbio, z 416 r.). Również biskupi wysyłali cząstki konsekrowanego chleba swoim prezbiterom, a także wymieniali je między sobą, podkreślając tym jedność Ofiary Chrystusowej i jedność kapłaństwa. Od początku IX w. w kościołach poza rzymskich celebrans odłamywał cząstkę konsekrowanej Hostii i zanurzał w kielichu jako namiastkę ritus fermenti (Ordo Rom. III, 3).

s. 222

OBRZĘDY ZAKOŃCZENIA

Błogosławieństwo. W najstarszej Mszy rzymskiej modlitwa nad ludem (oratio super populum) była modlitwą o błogosławieństwo. Oprócz tego papież i biskupi, około V w., po Mszy świętej, w drodze do zakrystii błogosławili lud (Peregrinatio Aetheriae 24, 2; Ordo Rom. I, 126). W liturgii rzymskiej błogosławienie było w zasadzie przywilejem biskupa. Kapłan mógł błogosławić tylko wtedy, gdy biskup był nieobecny.

s. 226

Odesłanie czyli zwolnienie wiernych po zakończeniu Mszy świętej oznajmiał diakon. W starożytności czynił to słowami: Ite missa est (Ordo Rom. I, nr 124), na co wierni odpowiadali: Deo gratias, które było zwięzłym i zarazem serdecznym podziękowaniem za błogosławieństwo, które spłynęło na uczestników Mszy świętej. Potwierdzają to najstarsze rzymskie Ordines. Fakt takiego odesłania sięga czasów św. Augustyna i Konstytucji Apostolskich.

s. 227

Ks. Tarsycjusz Sinka, Zarys liturgiki, Kraków 2006.

Ks. Koperek S. - Złoty okres liturgii mszalnej

W liturgii na Zachodzie przyjmuje się język łaciński, który dopuścił do liturgii papież Kalikst I (217 – 222). Pochodził on z niewolników, posługujących się tym właśnie językiem, pragnął więc jako papież przybliżyć liturgię tym najniższym warstwom społecznym. Wprowadzenie łaciny wywoływało początkowo opory. Latynizacja liturgii rzymskiej dokonywała się stopniowo. Jeszcze bowiem w VII wieku w liturgii rzymskiej były w użyciu dwa języki. Śpiewy i modlitwy przeplatały się po łacinie i po grecku. Stąd do dziś zachowany zwyczaj w Mszy św. papieskiej śpiewania Ewangelii w obu tych językach.

Szczególne uroczyście sprawowana była liturgia papieska w kościołach rzymskich, która rozwijała się na przestrzeni od V do VIII wieku. Znamy ją nie tylko z sakramentarzy, ale i „Ordines” – ksiąg opisujących dokładnych porządek liturgii mszalnej[1].

Z wielu zachowanych, najbardziej znany jest Ordo Romanus I, pochodzący z końca VII w. Jest w nim opis uroczystej Mszy Wielkanocnej. W opisie tym obserwujemy bardzo bogatą w obrzędy liturgię mszalną, a w niej m. in. trzy uroczyste procesje – na wejście, z darami i na Komunię, którym towarzyszy śpiew wykonany przez scholę. Komunię św. udziela się wiernym pod dwoma postaciami. Czytania wykonuje subdiakon (Epistołę) i diakon (Ewangelię). Papieżowi, przewodniczącemu liturgii, towarzyszą biskupi, kapłani, diakoni i subdiakoni oraz liczna asysta niższego stopnia. Brak tu już jednak owych, tak charakterystycznych dla liturgii wcześniejszego okresu, modlitw litanijnych, które znane były w IV wieku na Wschodzie i Zachodzie. W swej reformie papież Gelazy I († 492) miał litanię ową przesunąć na początek Mszy (nie jak było dotąd, czyli po czytaniach Pisma św.), a Grzegorz Wielki upraszczając liturgię rzymską, miał skrócił jeszcze ową modlitwę, którą w dni powszednie zaprzestano odmawiać. Pozostałością tej modlitwy jest już samo tylko wezwanie „Kyrie eleison, Chryste eleison”.

Świerzawski W. (ks., red.), Msza święta, Mysterium Christi, t. III, Kraków 1992, s. 37, 51-52.

---

[1] Ordines opublikowali m. in. G. Cassander i M. Hittorp (w XVI w.) J. Mabillon – M. Germain (XVII w.), L. Duchesne (XIX w.) i M. Andrieu wydał w latach 1931 – 1961 krytyczne opracowanie zbioru wszystkich “Ordines” rzymskich. Zebrane 50 „ordo” podzielił na 10 grup; I tak np. do pierwszej z nich zaliczył I – X Ordo dotyczące mszy papieskiej i biskupiej; w drugiej grupie zamieścił Ordo XI związane z obrzędem chrzcielnym; w III grupie zamieścił Ordo XII – XIV podające porządek śpiewów i czytań. Do IV grupy włączył Ordo XV – XIX, porządkujące liturgię monastyczną Por. A. Nocent, Storia dei libri liturgici romani; Gli Ordines, w: Anàmnesis, II, 163 – 165.

Kunzler M. - Długi etap wyjaśniania obrzędów

Najstarszym świadectwem dotyczącym samej księgi liturgicznej jest Sacramentarium Veronense[1]. Pochodzi ona – przypisywana początkowo papieżowi Leonowi I – z drugiej połowy VI wieku i zawiera teksty rzymskiej służby Bożej podczas Roku Pańskiego z wyjątkiem miesięcy od stycznia do kwietnia. Tekst przypisywany papieżowi Gelazemu, choć faktycznie pochodzący z wieku VII, Sacramentarium Galesianum, był przeznaczony dla rzymskiego kościoła tytularnego[2]. Redakcyjnej pracy papieża Grzegorza I (590-604) zawdzięczamy swoje powstanie Sacramentarium Gregorianum, które zawiera papieską liturgię stacyjną w ciągu roku. Przepracowany nieco egzemplarz tegoż Sakramentarza został przesłany Karolowi Wielkiemu z myślą o ujednoliceniu liturgii w Kościele frankońskim[3]. Te rzymskie księgi liturgiczne zawierają niemal wyłącznie teksty liturgiczne, nie podają natomiast przebiegu samej celebracji. Dopiero tzw. Ordines zawierają to, co nazwano później „rubrykami”. Ordines Romani[4] powstawały przeważnie na północ od Alp, ale zawierają także rzymskie tradycje, które można zrekonstruować na podstawie uzupełnień i dodatków. Ordines prowadziły do dalszych ksiąg liturgicznych, z których największe znaczenie ma opracowany ok. 950 roku przez benedyktynów z klasztoru św. Albana w Moguncji Pontyfikał rzymskogermański.

Kunzler M., Liturgia Kościoła, Podręczniki Teologii Katolickiej, t. X, Poznań 1999, s. 149-150.

---

[1] Romae 1956 (wyd. K. Mohlberg).

[2] Romae 1960 (wyd. K. Mohlberg).

[3] Por. K. Mohlberg, A. Baumstark, Die älteste erreichbare Gestalt des Liber Sacramentorum anni circuli der römischen Kirche, Münster 1927 (LQ 11/12); K. Gamber, Wege zum Urgregorianum, Beuron 1956; tenże, Codices Liturgici Latini antiquiores, Fribourg 1963.

[4] Por. M. Andrieu, Les Ordines Romani du haut moyen-âge, t. I-V, Louvain 1931-1961.