August 5, 2013
La liturgie papale du haut Moyen Âge à Sainte-Marie-Majeure
April 21, 2012
Les ouvrages de Mgr Xavier Barbier de Montaul sur la liturgie papale
# X. Barbier de Montault, L'Octave des ss. Apôtres Pierre et Paul à Rome avec une description détaillée du pontifical du Pape dans la basilique de s. Pierre, Rome 1866
# X. Barbier de Montault, Les fêtes de Pâques à Rome avec une description détaillée du Pontifical du Pape dans la basilique de st. Pierre, Rome 1866
# X. Barbier de Montault, L'année liturgique à Rome ou renseignements sur les saints, les reliques, les fêtes, les églises, les dévotions populaires, les traditions pieuses de la ville éternelle, et les fonctions de la Semaine Sainte, Rome 1862
# X. Barbier de Montault, Les stations et dimanches de Carême à Rome, Rome 1865
March 29, 2012
Passion Sunday - The Veil of St. Veronica and the Stational Liturgy at St. Peter's
Deus, qui nobis signatis lumine vultus tui imaginem tuam relinquere voluisti: per passionem et crucem tuam tribue nobis, quaesumus; ut sicut nunc in terris per speculum et in aenigmate ipsam veneramur, ita facie ad faciem venientem judicem te securi videamus. Qui vivis.The original version composed by Pope Innocent III in 1208:
God, who didst wish to leave Thy image to us, who are marked with the light of Thy countenance: through Thy passion and Cross grant us, we beseech Thee; that as now upon the earth we venerate it through a glass darkly, so in safety may we see Thee face to face when Thou comest to judge. Who livest etc.
Deus, qui nobis signatis lumine vultus tui memoriale tuum ad instantiam Veronicae sudario impressam imaginem relinquere voluisti, per passionem et crucem tuam tribue nobis quaesumus, ut ita nunc in terris per speculum et in aenigmate ipsam adorare et venerari valeamus, ut facie ad faciem venientem iudicem te securi videamus.Qui vivis.
God, who didst wish to leave as a memorial of Thee to us, who are marked with the light of Thy countenance, an image impressed upon a cloth at the urging of Veronica: through Thy passion and Cross grant us, we beseech Thee; that we may now upon the earth be so able to venerate and adore it through a glass darkly, that in safety may we see Thee face to face when Thou comest to judge. Who livest etc.
[Re-publication with the permission of the auctor]
July 1, 2011
Francesco Cancellieri e liturgia papale
June 28, 2010
Ks. Wierusz - Kowalski J. - O liturgii stacjonalnej, fanonie papieskim i Ordo Romanus I
FANON
Fanon jest to dodatkowa chusta w formie szerokiego, okrągłego kołnierza, uzupełniająca humerał papieski.
---
MSZA ŚW. W OKRESIE OD V DO VIII WIEKU
Źródła: Ordo Romanus I (por. str. 347). W tym okresie zachodzą głębokie przemiany w liturgii rzymskiej. Msza święta jest przede wszystkim ofiarą i Chrystusa, i Kościoła. Zaznacza się zwłaszcza rozwój pierwszej części liturgii pod wpływem zorganizowanego katechumenatu. Ustala się perykopy lekcyjne i ewangeliczne. Msza papieska w kościołach stacyjnych odbywa się z dużym przepychem. Dużą rolę odgrywa schola. W pierwotnym kanonie rzymskim zachodzą pewne zmiany zasadnicze, dzięki którym powstaje tekst jaki nam podają źródła z VII w.
---
MSZA KATECHUMENÓW
Pod względem historycznym odróżniamy we Mszy katechumenów trzy warstwy, które się nakładały pomiędzy I a XVII w. Są to:
B. Procesja, która się rozwinęła między IV a XI w.; nazywamy to liturgią bazylikalną, gdyż rozwinęła się ona w czasach rozkwitu bazylik rzymskich. Nazywają ją również liturgią stacjonalną, od statio.
Wierusz – Kowalski J. (ks.), Liturgika, Warszawa 1955, s. 93, 204, 211.
June 26, 2010
Ks. Tarsycjusz Sinka - O liturgii stacyjnej, Ordines Romani i papiestwie
II. PRAWO LITURGICZNE
WŁADZA USTAWODAWCZA
Z HISTORII PRAWODAWSTWA LITURGICZNEGO
Prawo ustalania form obrzędowych w diecezji zawsze należało do biskupa. Jednak biskupi, w organizowaniu liturgii, zawsze uznawali nadrzędne prawo biskupa Rzymu. Dla prowincji kościelnych przepisy ustanawiały synody biskupów.
s. 41
PRAWO LITURGICZNE A KONSTYTUCJA O LITURGII
Papież z racji swego urzędu ma najwyższa, pełną, bezpośrednią i powszechną władzę w Kościele (KPK, kan 331; KK 22). Do papieża jako najwyższego prawodawcy, należy „kierowanie liturgią w całym Kościele, wydawanie ksiąg liturgicznych i potwierdzanie ich przekładów na języki narodowe, oraz czuwanie nad tym, by zarządzenia liturgiczne były wiernie przestrzegane” (KPK 838 § 2).
Najwyższe prawo Stolicy Apostolskiej wynika z samej natury liturgii, którą wykonuje się w imieniu Chrystusa i Kościoła z ich polecenia. Łączy się to także z nauką o Mistycznym Ciele Chrystusa i karnością kościelną. Treść modlitw musi się zgadzać z dogmatami wiary. Stróżem wiary jest papież, któremu w osobie św. Piotra Chrystus przekazał władzę nieomylnego urzędu nauczycielskiego.
W odnowionej liturgii aktem swojej najwyższej władzy papieża były między innymi Konstytucje apostolskie wydawane po Soborze w związku z publikacją ksiąg liturgicznych, wprowadzających jakieś istotne zmiany w strukturze obrzędów. Były to np.: konstytucja apostolska papieża Pawła VI Pontificalis Romani recognitio, wprowadzająca odnowione obrzędy święceń diakona, prezbitera i biskupa, z 18 VI 1968 r.; konstytucja apostolska Missale Romanum promulgująca nowe wydanie Mszału Rzymskiego, z 3 IV 1969 r.; konstytucja apostolska Laudis canticum ogłaszająca posoborową księgę Liturgii Godzin, z 1 XI 1970 r.; konstytucja apostolska Divinae consortium naturae wydana w związku z odnową liturgii bierzmowania, z 15 VIII 1971 r.; konstytucja apostolska Sacram unctionem infirmorum ogłaszająca odnowione obrzędy sakramentu namaszczenia chorych z 30 I 1972 roku.
Papież wydaje stosowne dokumenty dotyczące spraw liturgicznych, jak reskrypt, bulla, breve, motu proprio, encyklika, albo działa przez odpowiednie urzędy.
Przede wszystkim chodzi o Kongregację Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, istniejącą pod tą nazwą od 28 VI 1988 r. Działa ona w imieniu i mocą autorytetu Stolicy Apostolskiej, do której należy zarządzanie liturgią Kościoła powszechnego, wydawanie ksiąg liturgicznych, zatwierdzanie ich przekładów na języki nowożytne, dokonane staraniem Konferencji Episkopatów poszczególnych krajów lub regionów. Kongregacja działa we współpracy z Kongregacją Nauki Wiary w sprawach dotyczących jej kompetencji.
s. 43-44
LITURGIA RZYMSKA OD IV DO VIII W.
Liturgia rzymska tak się wówczas rozwijała, że Grzegorz Wielki musiał wprowadzić pewne skróty. Mimo wielkich przemian w imperium i najazdów barbarzyńskich, liturgia żyła i rozwijała się, jednocząc społeczność Miasta.
W kształtowaniu się liturgii rzymskiej pewną rolę odegrały obrzędy związane z chrztem. Instytucji katechumenatu towarzyszyły, bowiem różne obrzędy liturgiczne, szczególnie w okresie Wielkiego Postu, kiedy to katechumeni przygotowywali się intensywnie do przyjęcia chrztu świętego w Wielką Sobotę.
Oprócz prostszych form liturgii niedzielnej i świątecznej, odprawianej w kościołach parafialnych Rzymu (tituli), ludność Miasta mogła brać udział w coraz wspanialszej liturgii stacyjnej. Była to uroczysta liturgia odprawiana przez papieża, w obecności jego dworu i społeczeństwa w jednym z kościołów Rzymu (statio). Liturgię stacyjną odprawiał papież kolejno w różnych kościołach.
(…)
W sprawowaniu liturgii znakomitą rolę odegrały rozwijające się zespoły śpiewacze (scholae cantorum). Należały do nich śpiewy procesyjne Mszy oraz śpiewy związanych z liturgią godzin.
Za czasów tzw. papieży syryjskich, zwłaszcza Sergiusza I (zm. 701 r.) zaznaczały się znów wpływy liturgii wschodnich na liturgię rzymską, np. śpiewy w formie litanijnej, oraz kult świętych wschodnich.
s. 63-64
Z drugiej połowy VII wieku pochodzi księga zwana Ordo Romanus. Później powstawały dalsze Ordines, dlatego pierwsze oznaczano jedynką rzymską: Ordo Romanus I (primus). Zawiera szczegółowy opis papieskiej liturgii mszalnej. Jest to zatem najstarszy ceremoniał rzymski. Zachowane Ordines oznaczono cyframi rzymskimi II, III, IV itd. Jest ich około pięćdziesiąt. Cenionym wydawcą jest M. Andrieu, Ordines Romani, Louvain 1931-1961.
s. 65
VI. MSZA ŚWIĘTA
ROZWÓJ HISTORYCZNY
Między IV, a XI w. papież odprawiał Mszę w różnych kościołach Rzymu. Kościół wyznaczony na sprawowanie liturgii przez papieża nazywano statio, stąd powstała nazwa liturgia stacyjna. Miała ona charakter pokutny bądź uroczysty. W dni pokutne wierni miasta Rzymu gromadzili się w wyznaczonym kościele, skąd w procesji ruszali ze śpiewem litanii do kościoła stacyjnego, w którym papież odprawiał Mszę świętą wotywną o charakterze pokutnym lub błagalnym. W dni świąteczne wierni od razu gromadzili się w kościele stacyjnym na uroczystą liturgię pod przewodnictwem papieża.
W VII w. wg Ordo Romanus I i Sakramentarza Gregoriańskiego, obrzędy Mszy świętej miały już ustaloną strukturę, która wyglądała następująco:
- Wyjście procesyjne do ołtarza z towarzyszącym śpiewem psalmu z antyfoną dostosowaną do obchodu liturgicznego;
- Kyrie eleison;
- Gloria in excelsis Deo (gdy Mszę św. Odprawiał biskup);
- oracja, która wprowadzała wiernych w liturgię dnia;
- dwa czytania (lekcja i Ewangelia);
- między czytaniami kantor śpiewał graduał i „Alleluja”;
- homilia;
- przygotowanie darów ofiarnych;
- śpiew w czasie procesji z darami: antyfona i psalm;
- modlitwa nad darami;
- dialog, prefacja, Święty, Kanon Rzymski;
- Pater noster ze wstępem i zakończeniem (embolizm);
- łamanie postaci chleba, z towarzyszącym śpiewem Angus Dei;
- procesja komunijna, ze śpiewem psalmu (np. Ps 33).
s. 185-186
LITURGIA EUCHARYSTYCZNA
Obrzęd zmieszania Postaci jest pozostałością historyczną, której nie da się jednoznacznie wyjaśnić. (…).
W historii, zmieszanie postaci miało różną formę. Jedną z nich był ryt Sancta. Polegał na tym, że papież po łamaniu chleba, jedną cząstkę zostawiał, aby w czasie następnej Mszy świętej wpuścić ją do kielicha. Ryt ten oznaczał ciągłość Ofiary Chrystusowej (Ordo Rom. II nr 6). Każda następna Msza św. to jedna i ta sama Ofiara Chrystusa. Drugą formą łamania postaci, to ritus fermenti. Polegał na tym, że papież wysyłał akolitów lub diakonów do kościołów tytularnych Rzymu (tituli), z cząstką Chleba eucharystycznego, którą celebransi sprawujący tam liturgię wpuszczali do swoich kielichów. Obrzęd ten symbolizował jedność Ofiary Chrystusowej. Msze święte odprawiane w różnych miejscach uobecniają tę samą Ofiarę Chrystusa (Innocenty, I, List 25 do Decencjusza z Gubbio, z 416 r.). Również biskupi wysyłali cząstki konsekrowanego chleba swoim prezbiterom, a także wymieniali je między sobą, podkreślając tym jedność Ofiary Chrystusowej i jedność kapłaństwa. Od początku IX w. w kościołach poza rzymskich celebrans odłamywał cząstkę konsekrowanej Hostii i zanurzał w kielichu jako namiastkę ritus fermenti (Ordo Rom. III, 3).
s. 222
OBRZĘDY ZAKOŃCZENIA
Błogosławieństwo. W najstarszej Mszy rzymskiej modlitwa nad ludem (oratio super populum) była modlitwą o błogosławieństwo. Oprócz tego papież i biskupi, około V w., po Mszy świętej, w drodze do zakrystii błogosławili lud (Peregrinatio Aetheriae 24, 2; Ordo Rom. I, 126). W liturgii rzymskiej błogosławienie było w zasadzie przywilejem biskupa. Kapłan mógł błogosławić tylko wtedy, gdy biskup był nieobecny.
s. 226
Odesłanie czyli zwolnienie wiernych po zakończeniu Mszy świętej oznajmiał diakon. W starożytności czynił to słowami: Ite missa est (Ordo Rom. I, nr 124), na co wierni odpowiadali: Deo gratias, które było zwięzłym i zarazem serdecznym podziękowaniem za błogosławieństwo, które spłynęło na uczestników Mszy świętej. Potwierdzają to najstarsze rzymskie Ordines. Fakt takiego odesłania sięga czasów św. Augustyna i Konstytucji Apostolskich.
s. 227
Ks. Tarsycjusz Sinka, Zarys liturgiki, Kraków 2006.
June 15, 2010
Ks. Maciej Zachara - liturgia papieska i liturgia kościołów tytularnych; cztery tradycje liturgiczne Rzymu
Ks. dr Maciej Zachara MIC, Lublin
Czy jest możliwe współistnienie dwóch form
rytu rzymskiego?
1. Różnorodność form w ramach rytu rzymskiego: przy-kłady historyczne
Pojęcie „ryt rzymski” oznacza sposób celebracji liturgii, który został wypracowany w Kościele w Rzymie do VIII w., a następnie przyjmowany w innych częściach Zachodu oraz ubogacany elementami tradycji innych Kościołów lokalnych. Do czasu potrydenckiej reformy liturgicznej ryt rzymski dopuszczał liczne warianty lokalne
i trudno byłoby w średniowieczu znaleźć dwa Mszały w pełni identyczne[1].
Różnice mogły występować nie tylko między poszczególnymi diecezjami, ale także w obrębie jednego miasta. Warto spojrzeć na przykłady różnic liturgicznych w obrębie samego Rzymu,
w dwóch momentach historii: w VII/VIII w. oraz w XIII w.
1.1. Ryt rzymski w VII/VIII w.: liturgia papieska i liturgia
z kościołów tytularnych
Tak jak wynika z zachowanych źródeł, w VII i VIII w. istniały w Rzymie dwie zasadnicze formy rytu: liturgia papieska oraz liturgia sprawowana przez prezbiterów w kościołach tytularnych.
Dla przykładu można porównać strukturę obrzędów Wielkiego Piątku oraz Wigilii Paschalnej w obu formach rytu.
Wielki Piątek:
| Liturgia papieska wg Ordo romanus XXIII[2] | Liturgia kościołów tytularnych wg Sakramentarza gelazjańskiego[3] |
| - procesja z Lateranu do bazyliki Krzyża Świętego z relikwiami Krzyża - złożenie relikwii na ołtarzu i adoracja Krzyża - liturgia słowa (2 czytania + Pasja) - uroczysta modlitwa powszechna - procesja powrotna na Lateran | - umieszczenie krzyża na ołtarzu - modlitwa kapłana - liturgia słowa (2 czytania + Pasja) - uroczysta modlitwa powszechna - wniesienie Ciała i Krwi Pańskiej - adoracja krzyża przez kapłana - Modlitwa Pańska + embolizm („Wybaw nas, prosimy Cię, Panie…”) - adoracja krzyża i Komunia święta |
Jak widać, liturgia papieska przewiduje adorację krzyża
w zupełnie innym momencie i w innym porządku niż liturgia kościołów tytularnych, ponadto w liturgii papieskiej nie ma obrzędu Komunii św. Są to istotne rozbieżności w strukturze liturgii.
Wigilia Paschalna:
| Liturgia papieska wg Ordo romanus XXIII i Sakramentarza gregoriańskiego[4] | Liturgia kościołów tytularnych wg Sakramentarza gelazjańskiego[5] |
| - czytania Wigilii (4 perykopy starotestamentalne) - Psalm 42 i procesja do baptysterium - liturgia chrzcielna - Eucharystia od hymnu „Chwała” | - uroczyste zapalenie świecy z modlitwą błogosławieństwa - czytania Wigilii (10 perykop starotestamentalnych) - Psalm 42 i procesja do baptysterium - liturgia chrzcielna - Eucharystia od hymnu „Chwała” |
Widzimy, że liturgia rzymska w tym okresie dopuszcza różnice w strukturze obrzędów oraz w ilości czytań biblijnych nawet podczas najważniejszych celebracji roku liturgicznego.
1.2. Liturgia w Rzymie w XIII w.: cztery tradycje liturgiczne
W XIII w. w samym Rzymie istniały cztery tradycje liturgiczne, będące wariantami jednego rytu rzymskiego[6]:
a) Tradycja Kurii papieskiej na Lateranie, znajdująca się w fazie intensywnej ewolucji, zwłaszcza w wyniku reform Innocentego III (1201-1216) i Honoriusza III (1226-1227);
b) Tradycja Bazyliki św. Piotra, będąca kontynuacją starożytnej liturgii Rzymu; za tą tradycją szła większość kościołów Wiecznego Miasta. Z niejasnych powodów ok. 1250 r. tradycja ta zaczęła gwałtownie zanikać i ustępować miejsca liturgii papieskiej;
c) Synteza dwóch poprzednich tradycji, dokonana przez kard. Jana Orsiniego (późniejszy papież Mikołaj III) dla ratowania dawnej tradycji miejskiej. Po śmierci Mikołaja III w 1280 r. ta próba reformy upadła;
d) Tradycja Bazyliki św. Jana na Lateranie (różna od tradycji Kurii papieskiej). Był to inny wariant tradycji miejskiej.
Oczywiście nie są to sytuacje identyczne z dzisiejszą. Specyfika obecnej sytuacji polega na tym, że chodzi o współistnienie liturgii będącej owocem głębokiej i radykalnej reformy, dokonanej po II Soborze Watykańskim, z liturgią sprzed tejże reformy. Niemniej jednak powyższe przykłady jednoznacznie wskazują na możliwość współistnienia różnych wariantów jednego rytu rzymskiego. Dlatego nie mają racji ci teologowie, którzy odwołując się do historii twierdzą, że takie współistnienie jest z zasady niemożliwe[7].
Zachara M. (ks.), Czy jest możliwe współistnienie dwóch form rytu rzymskiego?, [w:] Krzysztof Porosło (red.), Teologia żyjąca w liturgii [Materiały z II Rekolekcji Liturgicznych Misterium fascinans], Kraków 2010, s. 112-115.
[1] Niekiedy nazywa się „rytami” także poszczególne warianty rytu rzymskiego (np. ryt lioński, dominikański, cysterski itd.). Jednak jedynymi w pełni odrębnymi rytami, jakie w II tysiącleciu pozostały na Zachodzie oprócz rzymskiego, są: ryt mediolański (ambrozjański) oraz hiszpańsko-wizygocki (mozarabski). Trzeba zdawać sobie sprawę z wieloznaczności słowa „ryt”, aby nie mylić ze sobą różnych desygnatów tego pojęcia. Zwięzła panorama różnych znaczeń słowa „ryt” wraz z krótkim przedstawieniem rytów liturgicznych Wschodu i Zachodu w:
C. FOLSOM, Ryt rzymski czy ryty rzymskie?, Christianitas nr 9 (2001), s. 66-68.
[2] M. ANDRIEU (ed.), Les Ordines Romani du haut Moyen-Âge, vol. III: Les textes (Ordines XIV-XXXIV), Louvain 1951, s. 270-271.
[3] L. C. MOHLBERG, L. EIZENHÖFER, P. SIFFRIN (ed.), Liber Sacramentorum Romanae Aecclesiae ordinis anni circuli (Cod. Vat. Reg. lat. 316/Paris Bibl. Nat. 7193. 41/56) (Sacramentarium Gelasianum), Roma 1960, s. 64-67.
[4] Zob. M. ANDRIEU, dz. cyt, s. 272-273; J. DESHUSSES (ed.), Le Sacramentaire Grégorien. Ses principales formes d’après les plus anciennes manuscrits, t. I, Fribourg 1992, s. 182-190.
[5] Zob. L. C. MOHLBERG, dz. cyt., s. 68-74.
[6] C. FOLSOM, I libri liturgici romani, w: A. CHUPUNGCO (ed.), Scientia liturgica. Manuale di liturgia, t. I: Introduzione alla liturgia, Casale Monferato 1998, s. 287-288. Zob. S. van DIJK, The Urban and Papal Rites in Seventh and Eight-Century Rome, Sacris erudiri 13 (1961), s. 416-422.
[7] Np. A. GRILLO, Oltre Pio V. La riforma liturgica nel conflitto di interpretazioni, Brescia 2007, s. 118.