Kwestia białego stroju Papieża

Za: christianitas.org

Msza „wiedeńska” Piusa VI

Za: christianitas.org

Źródła do badań nad ceremoniami solennej Mszy papieskiej

Fragment artykułu "Historia, źródła i ceremonie solennej Mszy papieskiej według usus antiquior":

Poniżej podany jest zbiór pozycji, które stanowią bazę do studium historyczno-liturgicznego księgi ceremonii papieskich, ze szczególnym uwzględnieniem przebiegu, struktury jak i rytów oraz tradycji związanych z celebracją solennej Mszy świętej przez Biskupa Rzymu[1].

            Z dzieł łacińskich największą erudycją odznacza się De liturgia RomaniPontificis in solemni celebratione Missarum wydana w trzech tomach (Rzym 1731-1744). Jej autorem jest D. Georgi, prałat domowy papieża Benedykta XIV. Za niezwykle pomocny można uznać treściwy ceremoniał solennej Mszy papieskiej zredagowany przez jednego z papieskich ceremoniarzy pod tytułem Caeremoniale missae quae summo pontificecelebratur (Ratyzbona 1889) – praca ta została przetłumaczona z niewielkimi modyfikacjami na język włoski przez innego papieskiego ceremoniarza G. M. Menghiniego (Le Solenni Ceremonie dellaMessa Pontificale celebrata dal Sommo Pontefice, Rzym 1904).

            W największej obfitości posiadamy dzieła wydane w języku włoskim, m. in. prace prałata F. Cancellieriego takie jak Descrizione deTre Pontificali che si celebrano nella Basilica Vaticana per le Feste di Nataledi Pasqua e di S. Pietro (Rzym 1788), Descrizionedelle Cappelle Pontificie et Cardinalizie di tutto l’anno (Rzym 1790). G. Moroni wydał w jednym tomie, zatytułowanym Le cappelle pontificie,cardinalizie e prelatizie (Wenecja 1841), jeden z artykułów swej monumentalnej encyklopedii.

            Wspomniane wyżej dzieła doczekały się tłumaczeń francuskich: F. Cancellieri, Description des Chapelles papales de Noël,de Paque et de S. Pierre dans la Basilique du Vatican, Rzym 1818; G. Moroni, Histoire des Chapelles Papales, Paryż 1846. Rzymskie podróże X. Barbiera de Montault zaowocowały publikacjątakich tytułów, jak Les fêtes de Pâques àRome avec une description détaillée du Pontifical du Pape dans la basilique dest. Pierre oraz L'Octave des ss.Apôtres Pierre et Paul à Rome avec une description détaillée du pontifical duPape dans la basilique de s. Pierre (Rzym 1886).

Integralny opis obrzędów ceremonii solennej Mszy papieskiej podaje niewielka objętościowo praca słynnego liturgisty, J. Brinktrine Diefeierliche Papstmesse und die Zeremonien bei Selig- und Heiligsprechungen (pierwsza edycja ukazała się w 1949 r.). Współcześnie wydane zostało doskonałe Liturgien undZeremonien am Päpstlichen Hof prof. U. Nersingera (Bonn 2010-2011), w którym znajdujemy nie tylko szczegółowy opis ceremonii solennej Mszy papieskiej zilustrowany licznymi fotografiami i opatrzony bogatą bibliografią (t. I, s. 369-454 = VIII. Kapitel: Die Feierliche Papstmesse), ale całościowy opis liturgii i zwyczajów Dworu Papieskiego w postaci, w jakiej dotrwały one do drugiej połowy XX w.

            Archadlemu A. Kingowi zawdzięczamy jeden z bardziej aktualnych (jednak treściwych) opisów przebiegu solennej Mszy papieskiej. Tekst ten stanowi pierwszy z wielu aneksów do jego Liturgy of the Roman Church (Milwaukee 1957, s. 397-401).

* * *

Najważniejsze edycje Ordines Romani[2]: J. Mabillon, Musei Italici, t. II [=Complectens antiquos libros rituales SanctaeRomanae Ecclesiae cum commentario praevio in Ordinem Romanum], Paryż 1724; doskonałe Les Ordines Romani du haut Moyen Âge P. Andrieu (Louvain 1931-1961).

* * *

Dla naszego studium nieocenione jest dzieło o. M. Dykmansa, w którym zebrał on – opatrzywszy obfitym komentarzem – wszystkie najważniejsze średniowieczne oraz renesansowe ceremoniały papieskie:

a) Le Cérémonial papal de la fin du Moyen Âge à la Renaissance (Rzym-Bruksela): 1) t. I, Le Cérémonial papal du XIIIe siècle (1977); 2) t. II, De Rome en Avignon ou le cérémonial de Jacques Stefaneschi (1981); 3) t. III, Les Textes avignonnais jusqu'à la fin du grand schisme d'Occident (1983); 4) t. IV, Le Retour à Rome ou le cérémonial du patriarche Pierre Ameil (1985);

b) L'OEuvre de Patrizi Piccolomini ou lecérémonial papal de la première Renaissance, « Studi e Testi » nr 293 i 294, Rzym 1980.

* * *

            Odrębną kategorię stanowią wewnętrzne druki ówczesnej Świętej Kongregacji Ceremoniału (przekształconej pod koniec ubiegłego wieku w Urząd Papieskich Celebracji Liturgicznych), które dostarczają wiele szczegółowych informacji. Posiadają one także ważną charakterystykę oficjalnych, jednakże w zasadzie wewnętrznych publikacji Kurii Rzymskiej. Do najcenniejszych możemy zaliczyć dwa „ordines” przygotowane z okazji dwóch ostatnich koronacji papieskich (znajdują się one w archiwum Urzędu Papieskich Celebracji Liturgicznych): La cérémonie solennelle du Couronnement de Sa Saintété  Jean  XXIII  à  la  Basilique  de  Saint Pierre  le  4  novémbre  1958,  Imprimérie Polyglotte Vaticane 1958 (sc 0267) oraz La cérémonie solennelle du Couronnement de Sa Saintété  Paul  VI  le  30  juin  1963,  Imprimérie Polyglotte Vaticane 1963 (sc 0286). Teksty te mają pierwszorzędne znaczenie, gdyż podają one szczegółowy opis solennej Mszy papieskiej poprzedzony stosownym wstępem teologiczno-pastoralnym oraz opisem historyczno-liturgicznym szat papieskich.

* * *

Wydaje się uzasadnionym, by wszelkie prace badawcze dotyczące liturgii papieskiej rozpoczynać od uważnej i przemyślanej lektury prac bpa Joachima Nabuco, którego nazwisko zostało już tutaj kilkakrotnie przywołane[3]. Jego wstęp do edycji krytycznej ceremoniału apostolskiego sprzed pontyfikatu Innocentego VIII[4] stanowi z jednej strony podsumowanie ówczesnego stanu badań (dla których był on wielce zasłużony), z drugiej zaś odzwierciedla entuzjastycznego ducha reformy, który chciał zerwać ze wszelkimi elementami wywodzącymi się z ceremoniałów dworskich oraz rzekomymi niezdrowymi feudalnymi naleciałościami i obostrzeniami, które miały przyczynić się do uśmiercenia wymiaru pastoralnego rzymskiej służby Bożej.

Bartłomiej K. Krzych IBP

---

[1] Ogólny zbiór bibliografii dotyczący liturgii apostolskiej został zebrany i opracowany z jednym z naszych artykułów: B. K. Krzych, Wstępny zestawliteratury..., s. 333-347 (zob. p. 5). Dla tych, którzy pragnęliby pogłębić ten temat, może on stanowić podstawę do dalszych poszukiwań.

[2] Zob. p. 12.

[3] Poza wymienionymi w tym opracowaniu tytułami warto odnieść się do: J. Nabuco, Ius Pontificalium. Introductio in Caeremoniale Episcoporum, Desclée 1956; Tenże, Pontificalis Romani Expisitio Juridico-Practica, Desclée 1962².

[4] Mowa o wspomnianym wyżej: J. Nabuco, F. Tamburini, CérémonialApostolique...,  zob. p. 16, a także 22 i 24.

Historia, źródła i ceremonie solennej Mszy papieskiej według usus antiquior

Krzych Bartłomiej K. (kl., IBP), Historia, źródła i ceremonie solennej Mszy papieskiej według usus antiquior, « Christianitas » 14 (2013/2), ss. 178-212.

* * *

Z wprowadzenia: Podejmując krótko i ogólnie kwestię solennych Mszy świętych sprawowanych przez Najwyższego Pasterza (tradycyjnie w Bazylice św. Piotra) według tzw. usus antiquior (a więc sprzed ostatniej reformy liturgicznej), można stwierdzić, że dziś temat "dawnej" liturgii apostolskiej jest nieco zmitologizowany. Nie można jednak zaprzeczyć, że owe obrzędy sprawowały się według wielowiekowych tradycji sięgających pierwszych wieków chrześcijaństwa. Tradycje te promieniując przez setki lat na cały świat chrześcijański, wywarły niewątpliwy wpływ na liturgie stolic biskupich, wydając w ten sposób niezliczone owoce łaski. One również ukształtowały "tradycyjny" ryt rzymski, który przetrwał i ożywa za naszych dni.

Zobacz spis treści

W liturgii Pałacu Apostolskiego zachowywane były niczym w drogocennym skarbcu zwyczaje i tradycje wszędzie indziej porzucone lub zapomniane, które związane były przede wszystkim z czcią, jaką otaczana jest droga dla chrześcijan osoba Namiestnika Chrystusowego.

Tak też w ówczesnej epoce dla kardynałów, biskupów i innych dygnitarzy Kurii Rzymskiej oraz władców świeckich solenna Msza papieska wraz z całą okazałością swych rytów i ceremonii była nierozłącznym elementem życia Dworu Papieskiego, zaś jej znajomość była przekazywana - nie bez zauważalnego wśród zachowanych świadectw podziwu - z pokolenia na pokolenie w rodzinach dziedziczących poszczególne funkcje czy posługi. Solenna Msza papieska była zawsze świętem dla wszystkich mieszkańców Rzymu.

* * *

Przed przystąpieniem do krótkiej prezentacji i przebiegu obrzędów solennej Mszy papieskiej ze szczególnym uwzględnieniem jej charakterystycznych elementów (włącznie z niektórymi szatami oraz insygniami własnymi Papieżowi) wydaje się odpowiednim podjąć i wyjaśnić ogólne określenia, takie jak "kaplica papieska" i "solenna Msza papieska". Następnie podamy krótki rys historyczny rozwoju tej ostatniej jak i rozpatrzymy jej znaczenie i wpływ na rozwój i kształt liturgii katolickiej, zwłaszcza rytu rzymskiego. Przedstawiony także zostanie zbiór podstawowych źródeł do badań nad historią, źródłami oraz ceremoniami solennej Mszy papieskiej.

* * *

Zawartość artykułu (wg bazy "Alcuinus"):

Wprowadzenie

I. Zagadnienia wstępne

A) Termin « kaplica papieska » i jego znaczenie

B) Liturgia papieska w historii

C) Wartość, znaczenie i wpływ liturgii papieskiej

II. Źródła do badań nad ceremoniami solennej Mszy papieskiej

III. Solenna Msza papieska - obrzędy, ryty, ceremonie

A) Kiedy sprawowano solenną Mszę papieską?

B) Szaty i insygnia papieskie

1) Szaty papieskie

a) Falda

b) Fanon

c) Subcinctorium

d) Mantum

2) Insygnia papieskie

a) Tiara

b) Sedia gestatoria

c) Flabellum

C) Ogólna struktura

D) Ceremonie solennej Mszy papieskiej

1) Asysta

2) Msza święta

a) Początek Mszy

b) Lektury i Credo

c) Pregustatio

d) Kanon

e) Komunia święta

f) Zakończenie Mszy

IV. Zakończenie

K. Gamber - Ołtarz ludowy a liturgia papieska

Czyż Papież od niepamiętnych czasów nie odprawia Mszy zwrócony przodem ku ludowi i czy w Bazylice św. Piotra w Rzymie nie ma ołtarza podobnego do tych, które znajdują się w nowoczesnych świątyniach?

Jest możliwe, że idea „wyspy ołtarza” (Altarinsel) ma swój pierwowzór w barokowej Bazylice św. Piotra (ale nie w poprzedzającej ją Bazylice z czasów konstantyńskich); nieco podwyższony ołtarz papieski, stojący samodzielnie w środku pod kopułą wzniesioną ponad konfesją z grobem Księcia Apostołów. Ołtarz ów może być dobrze widziany ze wszystkich stron, zarówno z nawy głównej, jak i z obu nam bocznych.

Już wcześniej uczestnicy papieskich Mszy zauważyl, że papież – inaczej niż w całym kościele – zajmuje miejsce nie przed, ale za ołtarzem. Niektórzy liturgiści wyciągnęli z tego pochopny wniosek, jakoby w ten sposób był tutaj zachowywany wczesnochrześcijański zwyczaj zwrócenia się celebransa ku ludowi. Jak zaraz zostanie wykazane, chodzi jednak raczej o zwrócenie się przy modlitwie na wschód, w specyficznej sytuacji wynikającej z położenia Bazyliki św. Piotra, która apsydą jest zwrócona na zachód, a nie na wschód, jak to jest w zdecydowanej większości starszych świątyń.

Ponadto nie można mówić w tym przypadku o celebracji „versus populum”, ponieważ – jak pokazują fotografie z czasów Pawła VI (który przeprowadził przebudowę ołtarza papieskiego), papież był dla wiernych prawie niewidoczny z powodu olbrzymiej wielkości świeczników i krzyża, stojących na ołtarzu. Nie chodziło także o żaden przywilej papieski. W Rzymie są mianowicie i inne kościoły z apsydą skierowaną na zachód, w których celebrans także stoi za ołtarzem.

W nowoczesnych kościołach, zbudowanyh już po Soborze, często znajdujemy „wysepkę ołtarzową” na podobieństwo tej w Bazylice św. Piotra, tyle że bez zwieńczenia baldachimem. W tym przypadku mamy do czynienia z „wyspą” w przestrzeni, pozbawioną wszelkich odniesień do kierunków. Jest ona otoczona rzędami  siedzeń przeznaczonych dla wiernych, tak że trudno jest znaleźć stosowne miejsce dla krzyża ołtarzowego, którego funkcję wyjaśnialiśmy już wyżej, jako punktu odniesienia i którego wymagają także nowe przepisy liturgiczne. W „Institutio generalis” nowego mszału czytamy: „Niech na ołtarzu albo w jego bliskim sąsiedztwie będzie umieszczony krzyż, tak aby mógł być dobrze widziany przez zgromadzoną wspólnotę wiernych” (n. 270).

Było tak w przypadku średniowiecznego ołtarza krzyżowego (Kreuzaltar). Nie jest zaś tak w sytuacji, kiedy dla realizacji wspomnianego przepisu, stawia się na płycie ołtarza lub po prostu kładzie, mały krzyż.

Klaus Gamber, Zwróćmy się ku Panu!, Poznań, 1998, s. 38-39 [= „Ołtarz ludowy”. Pytania i odpowiedzi – Pytanie 5]

Niebiańska liturgia. U stóp księcia apostołów

 

Liturgia święta, stanowiąc najwspanialszą rzeczywistość, w której spełniają się Tajemnice naszego zbawienia dokonane na Krzyżu przez Pana Jezusa Chrystusa, łączy niebo z ziemią, sprawiając, że dusze mogą otrzymać niezbędne im łaski. W zamyśle Bożym Kościół, będący Matką dla każdego wiernego, jest monarchią doskonałą, wspólnotą hierarchiczną, której stopnie – można powiedzieć – odzwierciedlają się w bogactwie oraz solenności zewnętrznych ceremonii.

Papież – jako Najwyższy Pasterz, głowa Kościoła oraz namiestnik i zastępca naszego Zbawiciela, jako następca św. Piotra, któremu sam Jezus Chrystus powierzył klucze Królestwa Bożego mówiąc, że co zwiąże na ziemi będzie związane w niebie, a co rozwiąże na ziemi, będzie rozwiązane w niebie – cieszy się największą godnością i czcią wśród ludu Bożego.

Stąd też liturgie sprawowane w jego obecności, w jego imieniu bądź też przez niego samego zawsze odznaczały się największą, czasami wręcz nieopisaną podniosłością, uroczystością, solennością. Niektórzy, uczestnicząc w „kaplicach papieskich”, odnosili wręcz wrażenie, jakoby rzeczywiście znaleźli się w innym niebieskim świecie wiecznym.

---

BartłomiejK. Krzych, Niebiańskaliturgia. U stóp księcia apostołów,

[w:]„Christianitas” 48-49 (2012), s. 446-454.

Portal Caeremoniale Romanum – ku umiłowaniu i pogłębionemu studium liturgii

W ostatnim numerze oficjalnego periodyku Komisji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramementów "Anamnesis" (n. 72, s. 118) opublikowany został tekst, w którym krótko zaprezentowana została nasza działalność:

Jedną z ostatnich internetowych inicjatyw liturgicznych, która została zapoczątkowana niecałe trzy lata temu jest portal CaeremonialeRomanum: Liturgia et mores Curiae Romanae odejmujący tematykę liturgii papieskiej (apostolskiej) w całej swej rozciągłości.

Główny cel istnienia portalu można streścić w słowach: ku pogłębionym studiom (przede wszystkim liturgii papieskiej) i większemu umiłowaniu służby Bożej.

Z początku niewielka i uboga dokumentacja pochodząca głównie z polskiej literatury rozrosła się już do bogatego archiwum sporej objętości, które obejmuje wielojęzyczną literaturę, jak również różnorodne materiały multimedialne.

Najważniejsze przejawy działalności oraz funkcjonowania portalu można streścić w następujących punktach:

1.      Działalność wydawnicza: publikacje książkowe, biuletyny (do tej pory wydano trzy numery, zawsze w języku angielskim, ku dogodności zagranicznych czytelników), prace edytorskie, artykuły, omówienia i recenzje najnowszych publikacji;

2.     Biblioteka: gromadzone w niej są wszelkie dostępne tytuły (w najważniejszych językach, jak łacina, francuski, niemiecki, angielski, etc.) książkowe, księgi liturgiczne (dawne, współczesne) oraz dokumenty (fragmenty, niekiedy obszerne, z wszelakich publikacji, także zgrupowane według wersji językowych);

3.     Multimedia: dawne oraz współczesne nagrania wideo, prezentacje, fotografie (grupowane w tematyczne albumy);

4.     Bibliografie: zestawienia bibliograficzne zgrupowane tematycznie bądź według autorów.

5.     Blog: gdzie podawane są na bieżąco m. in. informacje o udostępnianych lub istniejących w sieci internetowej materiałach, wydarzeniach, czy gdzie publikowane są mniejszego znaczenia teksty, omówienia, prezentacje.

O zasadności i ważności istnienia portalu Caeremoniale Romanum: Liturgia et mores Curiae Romanae świadczą m. in.: nawiązana współpraca z Urzędem Papieskich Ceremonii Liturgicznych, z naukowcami, autorami oraz badaczami liturgii, jak i z wydawnictwami z polski i zagranicy; stale rosnąca liczba sygnałów zainteresowania pochodzących z całego świata (głównie za pośrednictwem sieci internetowej).

Portal można odnaleźć pod adresem: www.caeremonialeromanum.com.

Bartłomiej K. Krzych

Instytut Dobrego Pasterza

---

 

Zobacz w bazie alcuinus.org

Abp A. J. Nowowiejski - Porządki Rzymskie

Abp A. J. Nowowiejski - Porządki Rzymskie

Abp A. J. Nowowiejski - Kilka szczegółów o liturgii apostolskiej

Koniec wieku XV i początek XVI zaznaczył się w historji mszału wypadkiem wielkiej doniosłości. Jest to ostateczne ułożenie i ogłoszenie rubryk, według których msza św. się sprawowała: rubryk nadzwyczaj mądrze ułożonych i podziwienia godnych, których uroku nie pojmą ci chyba, który utracili poczucie wiary lub smak rzeczy poważnych. Prawa te, których powstanie ginie w pomroce wieków, pojawiły się już częściowo w porządkach Rzymskich na użytek kaplic, t. j. nabożeństw papieskich, pisanych.

s. 62

---

Nazwy tej: „breviarium” w dzisiejszym znaczeniu użył pierwszy [1] Alkuin (804), lecz już przed nim brewjarz istniał [2]. Pierwsze brewjarze rzymskie pochodzą z pontyfikatu Innocentego III i noszą nazwę: Breviaria de Camera lub Breviaria secundum usum Romanae Curiae, t. j. brewjarze pałacowe, brewjarze kurji Rzymskiej (nie bazylikowe), t. j. te, z których na dworze papieskim się modlono [3]. Na urobienie poszczególnych części i źródeł brewjarza bezpośrednio lub pośrednio w większy lub mniejszy sposób składali się papieże: św. Damazy, św. Leon W., św. Gielazy, św. Grzegorz W., św. Grzegorz III i Adrjan I; lecz, zdaje się, dzieła skrócenia, a więc utworzenia właściwego brewjarza dokonał pierwszy św. Grzegorz VII na synodzie Rzymskim z r. 1074 i 1076, przez nadanie officjum brewjarzowemu poprawniejszej formy i zalecenie jej duchowieństwu [4].

Skrócenie to przyjęte zostało we wszystkich kościołach rzymskich, z wyjątkiem bazyliki Lateraneńskiej, jak to zaznacza w wieku następnym Piotr Abelard w liście do świętego Bernarda [5]. W XIII wieku znowu brewjarz skrócono, ale tylko dla kaplicy papieskiej u św. Jana Lateraneńskiego, aby nabożeństwa, w których papież i kardynałowie uczestniczyli, nie zabierały im zbyt czasu, na inne ważne zajęcia przeznaczonego. Radulf z Tongres w XIV wieku opowiada [6], że to officjum skrócone sam widział i że ono, na zalecenie św. Franciszka, w przekonaniu, że było „secundum ordinem Ecclesiae Romanae”, jak rozkazał św. Franciszek, przez jego zakonników było odmawiane.

[1] Por. Dom. Baümer, L. c., p. 425.

[2] Według Batiffol, Histoire du Bréviaire Romain, p. 195 sq., najstarożytniejsze brewjarze pochodzą z góry Kasynu, z końca XI wieku.

[3] Ehrle, Historia bibliothecae romanorum pontificum, Romae, 1890, t. I, p. 549.

[4] De Consecrat. Dist. 5, cap. 15.

[5] « Antiquam Romanae Sedis consuetudinem nec ipsa civitas tenet, sed sola Ecclesia Lateranensis, quae mater est omnium, antiquum tenet officium, nulla filiarum suarum in hoc eam sequente, nec ipsa etiam Romani Palatii Basilica ». Abailardi, Opera, Epist. V.

[6] De Canon. observantia, prop. 22 : « Clerici capellares... officium romanum semper breviabant, prout domino papae et cardinalibus congruebat observandum, et huius officii ordinarium vidi Romae tempore Innocentii recollectum ».

s. 75

---

Innocenty VIII, papież (1484-1492), rozkazał Augustynowi Patrizi (Piccolomini), ceremonjarzowi swemu, który później został biskupem w Pienza, w Toskanji († 1496), ułożyć zbiór przepisów, według których ceremonje papieskie się odprawiają; zbiór ten, ułożony na tle Porządków Rzymskich, nie został wydrukowany za życia Patrizi’ego [1]. Dopiero w roku 1510, za Leona X, papieża, Krzysztof Marceli, biskup w Korfu, pozwolił go sobie wydrukować w Wenecji p. t. „Rituum ecclesiasticorum, sive sacrarum Caeremoniarum Sanctae Romanae Ecclesiae libri tres non ante impressi”; owszem papież udzielił przywileju na druk tego dzieła. Po raz pierwszy dopiero wówczas ujrzano ceremonje papieskie w druku; ceremonjarze bowiem papiescy dotąd ogłaszanie ich uważali za świętokradztwo i za wydanie rzeczy świętych, jakiemi są tajemnice obrzędowe, na profanację ludzką. Prefekt ceremonjarzy papieskich, wspomniany wyżej Parys Grassus, wystosował do Leona X memorjał, w którym żąda, aby rozkazał spalić ów ceremonjał Patrizi’ego, a przynajmniej poprawić z błędów [2]. Sprawa przez się sama z czasem ucichła, lecz myśl poprawy i wydania ceremonjału poprawnego, zaprowadzającego jednostajność w nabożeństwach pontyfikalnych, nie tylko w Rzymie, ale i na całym świecie wkrótce się urzeczywistniła.

„Klemens VIII, pisze Catalani [3], był pierwszym, który z pomocą ludzi uczonych ułożył i wydał dla całego Kościoła Ceremonjał biskupi”. Wziąwszy pod uwagę, że, jak sądzi Thomassinus [4], kanonicy tym są podczas nabożeństw względem biskupa, czym kardynałowie względem papieża, na wzór do swej pracy przyjął te ceremonje, które się odprawiają w kaplicy papieskiej.

[1] Dom Guéranger, Instit. liturg., t. I, p. 70.

[2] „Librum caeremoniarum nuper impressum omnino comburi simul cum falso auctore, aut saltem ipsum auctorem corrigi et castigari”. Migne, Patrol. Cursus compl., t. LXXVIII, col. 855.

[3] We wstępie do swego komentarza obszernego na Ceremonjał biskupi.

[4] Discipl. eccles., pars I, l. III, c. VII, VIII, § praecipue.

s. 146

---

Nie wiemy z pewnością, czy wiarogodne są podania, jakoby już papież Damazy († 384), a po nim papież Hilary († 468) założyli w Rzymie scholam cantorum [1]. Lecz niezawodną jest rzeczą, że dopiero Grzegorz Wielki nadał szkole śpiewaków rzymskich stałą podstawę i odpowiednie urządzenie, o czem słowa Jana Djakona, wyżej przytoczone [2], zaświadczają. Szkołą ta wykonywała śpiewy liturgiczne w bazylikach Watykańskiej i Lateraneńskiej, jako też w innych kościołach stacyjnych, w których papież nabożeństwo odprawiał, i odtąd istnieje, choć już w zmienionej formie, pod nazwę „Capella Pontificia” [3]. Główną jej obsadę stanowili subdjakoni w liczbie siedmiu, z któremi w znacznie większej ilości śpiewali, już to symfonicznie, już na przemiany, chłopcy, wykształceni w szkole śpiewaków. Chłopcy ci brani byli, głównie w VIII i IX wiekach, z sierot [4]; ztąd i szkołę nazwane „orphanotrophium”. W VIII wieku szkołą ta, w której nie tylko śpiewu, ale i innych przedmiotów naukowych uczono [5], zajmowała gmach przy via Merulana [6]. Jeszcze w XI wieku w szkole śpiewaków było siedmiu subdjakonów i wielu niższych duchownych, którzy się tam w śpiewie ćwiczyli [7]. Przedtym obowiązek śpiewania w chórze należał do djakonów, którym wszakże, jako właściwym ministrom ołtarza, św. Grzegorz I zabronił należeć do szkoły śpiewaków [8]; dlatego djakoni niegdyś musieli mieć głos piękny i znać sztukę muzyczną. Papieże Sergjusz I i Sergjusz II byli wychowańcami Rzymskiej szkoły śpiewaków, a Anastazy Bibljotekarz mówi szczególniej o Sergjuszu II, że go, jako chłopca, Leon III oddał na naukę do szkoły śpiewaków, i że chłopiec w krótkim czasie wielkie postępy uczynił we wszystkich naukach [9].

[1] Macri, Hierolex. ad voc. Schola cantorum. Zacharias, Onomast. ad voc. Schola cantorum.

[2] Ob. Wyżeh, str. 204.

[3] Por. Battandier, Annuaire Pontifical Catholique, 1899, p. 377.

[4] Liber diurnus III, 19 ; Liber Pontif. (ed. Duchesne), t. II, p. 92, 195.

[5] Według Agobarda, biskupa Ljonu († 840), dobry śpiewak powinien być wyćwiczony w Piśmie św. i w innych naukach, które mogą go oświecić. De correctione antiphonarii, c. 18.

[6] Duchesne, Origines du culte chrét., 2 ed., p. 336.

[7] Zacharias, Onomast. ad voc. Schola cantorum.

[8] Concil. Rom, 595 a., can. 1; Duchesne, Orig. du culte chrét., p. 161.

[9] « Praesul eum scholae cantorum ad erudiendum communibus traditit litteris, et ut mellifluis instrueretur cantilenae melodiis... Insignis idem et solertissimus puer celeriter omnis literalis disciplinae sumsit ingenium, ut omnes ipsius praecelleret scholae pueros ».

s. 227

---

Na czele szkoły śpiewaków stali rektorzy, których nazywano magistri scholae, którym to Karol Wielki poruczył poprawę antyfonarzy [2]. Pierwszy i drugi porządek rzymski zwierzchnika szkoły śpiewaków nazywa zwykle prior albo primus scholae, primicerius (t. j. primus in cera, czyli, że imię jego było wypisane pierwsze na tablicy woskowej, gdzie były wypisane wszystkie imiona śpiewaków) scholae cantorum albo krótko cantor, a później magister capellae. Pomocnik jego zwał się succentor. Potym szedł drugi w rzędzie liturgicznych śpiewaków, mianowany w najstarożytniejszych porządkach rzymskich secundus cantorum, a później secundicerius. Następnie był tertius cantorum. Za nim był quartus cantorum, który w pierwszym porządku rzymskim [3] ma nazwę: archiparaphonista, t. j. pierwszego między parafonistami czyli między współ(para) śpiewakami. Archiparaphonista stał na czele parafonistów, którzy wraz ze swoim przełożonym nie zajmowali tak wybitnego stanowiska, jak primicerius i secundicerius. Tych ostatnich, a przedewszystkim primicerjusza powaga i zakres obowiązków wzrastały zwolna w ciągu wieków, tak iż przy wielu kościołach należał on do najznaczniejszych jego ministrów [4], t. j. do dygnitarzy (dignitates). Podczas liturgji przewodnicy szkoły stali na czele w pobliżu ołtarza, za nimi byli chłopcy w dwuch szeregach [5], wreszcie parafaniści [6].

[2] „Praecipiens de omnibus civitatibus Franciae magistris scholae antiphonarios eis ad corrigendum tradere et ab eis discere cantare”. Ap. Baronium, Ann., t. XIII, ann. 787. Mowa tu o rektorach szkoły w Metzu.

[3] Ordo I, n. 7,8.

[4] Georgi, De liturgia Rom. Pont., II, 115, sqq.

[5] Ordo Rom. I, n. 8.

[6] Duchesne, L. c., p. 336.

s. 228.

---

Pius IV papież, potwierdziwszy dekreta reformacyjne soboru Trydenckiego dnia 2 sierpnia 1564 r. ustanowił kongregację, złożoną z 8 kardynałów, aby nad ich wypełnieniem czuwała. Kongregacja ta przedewszystkim zajęła się poprawą śpiewu i muzyki w Rzymie, a w szczególności w kaplicy papieskiej, która powinna dawać wzór poprawności wszystkim kościołom w Rzymie i na całym świecie. Kongregacja wyznaczyła do tej sprawy dwuch kardynałów, Vitellozzo Vitellozzi i Karola Boromeusza, który wraz z wyznaczonemi przez kolegjum papieskich śpiewaków 8-u jego członkami odbyli w tym celu konferencję. Na żądanie kardynałów, aby ze śpiewów usunięte zostały wszystkie słowa, nienależące do tekstu liturgji, niestosowne motety, oraz muzyka lekka, śpiewacy odpowiedzieli, że gotowi są w tym razie zastosować się do przepisów: gdy wszakże następnie zażądano od nich, aby śpiew polifoniczny w taki sposób był wykonywany, aby wszystkie jego słowa wyraźnie dawały się słyszeć, odrzekli, że to nie zawsze jest możebne. Wtedy to kardynałowie, przecząc tej niemożebności, podali za przykład słyszane przez nich improperja Palestryny.

s. 252-253

---

„Do dziś dnia w kaplicy sykstyńskiej watykańskiej, w Wielki Tydzień, gdy kaplica obrana ze wszystkich przystrojów, ogołocona z przepychów bogatych, świeci jedynie malowaniem Michała Anioła, wtedy w obec jego Sądu Ostatecznego, co grzmi grozą i strachem – płacze i kwili muzyka Palestryny. Wtedy roztapia się serce, choćby od wieku lat oskorupiałe cierpieniem lub pychą, wtedy myśl ulatuje po nad doczesności doliny; żałość, pełna niebiańskiej słodyczy, radości i tryumfu, nieskończone tęsknoty wpływają w duszę słuchacza, budzą w niej i rozwiązują najgłębsze tajemnice życia i śmierci” (Kremer, Listy z Krakowa, II).

Tak więc Palestryna nadał śpiewowi polifonicznemu nie tylko religijny zwrot. Tekst jego kompozycji, jak mówiliśmy, był zrozumiały i jasny, gdyż rozmieszczenie zdań i słów, odpowiadających każdej z należących do ogólnej harmonji melodji, w ten sposób było urządzone, iż o tyle tylko krzyżowały się one z sobą, o ile nie sprawiały zamieszania, które może stać na przeszkodzie do zrozumienia każdego poszczególnego słowa pienia liturgicznego. Styl Palestryny zwano stylem a capella [1], ponieważ go używała kapela, t. j. chór papieski.

(…)

Na sposób Palestryny tworzono w następnych wiekach najwięcej w Rzymie, gdzie w kaplicy Sykstyńskiej trzymano się form starych. Zasłynął tam szczególniej Allegri Grzegorz († 1652) swoją piękną dwuchórową kompozycją „Miserere” wykonywaną w Rzymie do dziś w wielkim tygodniu [2], Agazzari Agosto († 1640, kapelmistrz kolegjum Niemieckiego, Pisari Pasquale († 1778), zwany Palestryną XVIII wieku, i inni.

[1] Obecnie kompozycjami a capella zowią się te mianowicie, które są wykonywane bez towarzyszenia organu lub orkiestry.

[2] Po pierwszym wykonaniu pod groźbą klątwy zakazano kopjowania kompozycji Allegri’ego Miserere. Mozart ze słuchu ją odpisał. Pierwszy raz drukowano ją w Londynie r. 1771. Zakaz kościelny następnie był cofnięty.

s. 256-257

---

Tylko Kościół Wschodni i kaplica papieska dawnego trzymają się zwyczaju, i żadnego instrumentu, nawet organu, nie dopuszczają do liturgicznego śpiewu.

s. 268

---

Gdy papież uroczyście Tajemnice śś. sprawuje, po epistole, śpiewanej przez subdjakona łacińskiego, subdjakon grecki głosi ją w swoim języku; poczem znów z kolei djakon łaciński i djakon grecki śpiewają ewangielję, każdy s swej mowie [2].

[2] Thomassin, Eccl. discipl. I, 2, 82, n. 3.

s. 320

---

Połączenie wszystkich trzech pierwotnych języków świętych, szczególniej zajaśniało chwałą w r. 1409, na koronacji Aleksandra V papieża, w czasie soboru Pizańskiego; śpiewano wtedy epistołę i ewangielję, po hebrajsku, grecku i łacinie [3].

[3] Dom Marténe, De antiquis Ecclesiae ritibus, t. I.

s. 321

---

I po za mszą św. Śpiewa się Kyrje elejzon. W pierwszym porządku rzymskim [1] Kyrje elejzon nosi miano litanji (z gr. λιτανεία), t. j. błagalnej prośby tych, którzy są nieszczęśliwemi w skutek swych grzechów. Dlatego tak zwane teraz litanje otrzymały swą nazwę ztąd, iż, jako modlitwy pokutne i błagalne, zaczynały się od Kyrje elejzon, t. j. od litanji; a także dlatego, iż wszystkie pojedyńcze prośby, zanoszone w ciągu litanji naszych, są w gruncie rzeczy tylko rozdrobnieniem błagalnego wołania o miłosierdzie, zawierającego się w Kyrie elejzon.

[1] Ordo Rom. I, c. 9. Por. Regula s. Benedicti c. 17.

s. 371

---

Wprawdzie porządki rzymskie XIV (n. 79) i XV (n. 41) czynią uwagę, że biskup rzymski w niedziele Gaudete i Laetare pozdrawia obecnych słowy: Pax vobis. Jednakże ceremonjał biskupi obecnie przepisuje biskupom we wszystkie niedziele adwentu i postu śpiewanie Dominus vobiscum. Niegdyś bowiem w Rzymie w niedziele adwentowe odmawiano Gloria (że zachodziło to około XII wieku, dowiadujemy się z XI porządku rzymskiego, n. 4), ztąd i Pax vobis śpiewano.

s. 376, p. 4

---

W ogóle wyższy pośrednik używa w liturgji do posługi niższych pośredników. Więc do posługi papieżowi w liturgji należą nawet biskupi, do posługi biskupowi w liturgji używani są także kapłani, obok niższych stopni liturgicznych duchowieństwa.

s. 410

---

Później wszedł w użycie obyczaj całowania nogi biskupiej, np. przez djakona przed ewangelją; ale Grzegorz VII, papież, samemu papieżowi oddawanie tej czci zastrzegł.

s. 412

---

Najuroczystszą była procesja, jaką opisał I porządek rzymski [2]: papieża, jadącego konno, poprzedzał akolita stacjonalny z chryzmą, którego naczynie owinięte było chustą, i inni akolici z kielichem, pateną, krzyżem, ewangieljarzem i innemi księgami, naczyniami, tacami, nalewkami i t. p.

[2] Mabillon, Mus. Ital., t. 2, p. 84.

s. 425

---

Biskup zatem oddaje zwykle salutacje przed nader małe pochylenie głowy, papież zaś nigdy na nie nie odpowiada, „praerogativa enim est Romani Pontificis, ut nemini omnino mortalium reverentiam faciat” [2].

[2] Catalani, In Caer. epp., l. I, c. 23, § 2, IV.

s. 459

---

Papież tylko, siedząc przyjmuje turyfikację od klęczącego, a biskup ma niekiedy głowę nakrytą podczas okadzania.

s. 479

---

Ponieważ papież jest w szczególniejszy sposób widzialnym zastępcą Chrystusa Pana, dlatego jemu w wyróżniający sposób składamy pocałunek czci. Innocenty III, papież, wylicza [6] siedm rodzajów pocałunków, oddawanych papieżowi podczas mszy papieskiej: „ad os, ad pectus, ad humerum, ad manus, ad brachia, ad pedes, ad genua”; papieżowi to, z powodu jego godności, królowie i cesarze nawet po za mszą całowali nogi. I obecnie jeszcze w liturgji papieskiej odbywa się pocałowanie ręki, piersi, kolan i nogi. Tego ostatniego pocałowania dopełnia subdjakon po ukończeniu epistoły i djakon przed zaśpiewaniem ewangielji, „aby, jak pisze Innocenty III [1], okazali mu najwyższą cześć, aby zaświadczyli, że uznają Go za zastępcę Tego, którego nogi ucałowała owa niewiasta grzesznica [2]. Cześć złożyć należy podnóżkowi nóg Jego, bo święty jest [3], bo nóg Jego dotykając niewiasty, oddały cześć zmartwychwstającemu [4]. W ogólności, nikt niema obowiązku całowania rąk Najwyższego Pasterza, chyba, że z rąk jego coś otrzymuje albo w ręce jego oddaje, aby okazać, że za jedno i za drugie winniśmy mu dzięki składać, albowiem jako zawsze udziela własnych rzeczy, tak nigdy nie przyjmuje cudzych. Oprócz ofiary chleba żadnej innej w ręce nie bierze, jak tylko tę, która za zmarłych jest składaną”.

[6] De altar. myst., l. VI, c. 6.

[1] L. c., II, c. 36.

[2] Łuk. VII, 38.

[3] Ps. XCVIII, 5.

[4] Jan XX, 17.

s. 482-483.

---

Abp A. J.Nowowiejski, Wykład liturgji Kościoła katolickiego, t. III, Warszawa 1905

Święta Kongregacja Ceremoniału do rektorów rzymskich kościołów [1902]

Święta Kongregacja Ceremoniału do rektorów rzymskich kościołów [1902]

Konklawe XX wieku. Kulisy wyborów papieży

Odcięci do świata, pokorni słudzy Boga, jednak niezależni w myśleniu i działaniu. Kardynałowie zebrani na konklawe trwają pod osłoną więzi między tym, co wieczne, a tym, co doczesne, wystawieni na tajemnicze promieniowanie Ducha Świętego.

Książka odsłania tajemnice i kulisy wyboru papieży XX wieku. Widzimy tu zarówno grę sił ludzkich, jak i Boże tchnienie Ducha. Historia Kościoła przeplata się z historią świata i z ludzkimi losami. W tej pasjonującej książce odkrywamy zatem mało znaną, ale jakże ważną kartę najnowszej historii. Poznajemy nieznane fakty z kulisów wyboru papieży, którzy z woli Boga kierowali Kościołem w czasie wielkich i dramatycznych wydarzeń.

Fragment pierwszego rozdziału (s. 5-6):

Odcięci od świata, zdani jedynie na łaskę Boga, jednak niezależni w myśleniu i w działaniu według najbardziej świeckich reguł, kardynałowie zebrani na konklawe trwają pod osłoną więzi między tym, co wieczne, a tym, co przemijalne; wystawieni na tajemnicze promieniowanie jako świadomi widzowie gier Ducha. Paweł VI, zaraz po wyborze, mówił o „tajemniczej grze”. A zatem – „gra”.

Duch tchnie z nieograniczoności czasu, wkracza w to najbardziej pasjonujące zebranie ludzi, modeluje je ręką artysty, potrząsa nim jak gdyby w tańcu duszy. Papieży kształtuje swego rodzaju wytrwała łagodność Ducha, który podpowiada szeptem, niekiedy grzmi, a często spływa tam, gdzie nikt nigdy by się niespodziewał. Obecność Ducha jest powszechnie wyczuwana także przez niewierzących, skoro Jorge Luis Borges, niewidomy argentyński poeta, mógł napisać: „Wierzę, że wszyscy są nawiedzani przez ducha […] i przez to nawiedzenie coś otrzymujemy”.

Wśród elektów jedni zgadzają się natychmiast, drudzy się opierają, jeszcze inni ulegają z rezygnacją lub z cierpieniem. Zdarzają się również i tacy, którzy zostają gwałtownie przymuszeni. Najbardziej intrygującym tego przykładem jest Pius X, wybrany w 1903 roku.

Ale dla wierzących prawdziwymi bohaterami konklawe nie są purpuraci. Ograniczają się oni do składania przysięgi, rozważania, konsultowania się i posługiwania kartkami. Istota konklawe jest dziełem Kogoś Innego, kto nie pozwala kardynałom ślepo zawierzyć, bez wysiłku i osobistego zaangażowania, impulsom i sugestiom.

Aspekt, który wstrząsa, ponieważ – jak podkreślano – w historii nikt nigdy nie ośmielił się stwierdzić tak bardzo bezpośredniej interwencji Wszechmocnego w bieg historii i żadna inna religia nie przedstawia niczego analogicznego. Dlatego jest to rzeczywistość „tajemnicza i nieobliczalna”. Ale także jest to wydarzenie osobiste, biologiczne.

Jak wszystko, co dotyczy wiary, moment wyboru Papieża jest owiany mrokiem, który nie pozwala wierzyć, i światłem, które do wierzenia pobudza. Wystarcza ignorować wszelką granicę, wierzyć, że Transcendencja jest tuż poza zmysłami, a prawda musi się objawić.

The initial set of source of literature to the study of Papal Liturgy

Summary: It may first seem that history, theology, ceremonies and the customs of the Papal liturgy, and their impact on sacred rites celebrated everywhere in the world over the centuries of the Church have not been researched by scientists. This is but misbelief.

Extremely important research has been conducted for the past decades (with the special mention deserved by Professor M. Dykmans; the publications of the contemporary Papal Office of Liturgical Celebrations are also important), which is undoubtedly owed to the development of liturgical sciences initiated by the liturgical movement.

Sadly, Polish bibliography is very modest indeed – besides works of Archbishop A. J. Nowowiejski (Wykład liturgii Kościoła katolickiego) and articles written by Fr Professor Jerzy Stefański PhD hab., we seem to have no noteworthy publications. Since 2010, there have been attempts to bring in new air (publications or audiovisual aids), which has been initiated by a new website (www.caeremonialeromanum.com) Caeremoniale Romanum – Liturgia et mores Curiae Romanae.

In order to explain the subject to Polish readers, we feature some introductory publications for research on the Papal liturgy. The available sources may comprise four main categories:

1. Liturgical books

2. Publications

3. Articles

4. Diaries of Papal Masters of Ceremonies

The above categories may be split into subcategories, depending on topics touched, e.g. into language or thematic.

The Papal liturgy is to be further explained in Polish liturgical writings, all the more that the late 1990s and early 2000s have been marked by the reign of the Great Pole — blessed Pope John Paul II. Let the article be the incentive to further study.

Liturgia Sacra 2(38), 17/2011,
Opole 2011, p. 333-347