Liturgia Soboru, pogrzeby papieży, reforma liturgii papieskiej - artykuły

W 1993 roku rzymskie C. L. V. opublikowało w serii Bibliotheca « Ephemerides Liturgicae », « Subsidia » (Collectio cura A. Pistoia, C. M., et A. M. Triacca, S.D.B. recta) zbiór ważniejszych artykułów francuskiego liturgisty Pierre'a Jounela zatytułowany Liturgie aux multiples visages. Mélanges. Teksty zostały podzielone na pięć części: I - Kult świętych, II - Sztuka i liturgia, III - Liturgie francuskie przeszłości, IV - Liturgie i społeczeństwo oraz V - Wielkie zebrania ludu Bożego. Odpowiednio w artykułach nn. 18, 19 i 21 autor omawia takie tematy jak: Liturgia i społeczeństwo w papieskim Rzymie w 1870 roku (Liturgie et société dans la Rome papale en 1870), celebracje liturgiczne Soboru Watykańskiego II i synodu diecezjalnego (Les célébrations liturgiques du Concile Vatican II et du synode diocésain) oraz: od pogrzebu Pawła VI do inauguracji posługi pasterskiej papieża Jana Pawła II (Des funérailles de Paul VI à l'inauguration du ministère pastoral du pape Jean-Paul II). Każdy z tych trzech artykułów prezentuje dość znaczące dane historyczne (dotyczące reformy oraz porzucenia praktycznie większości tradycji Kościoła rzymskiego, które uważano za nieprzystosowane do dzisiejszej mentalności) opatrzone komentarzem kogoś, kto był bezpośrednio zaangażowany w soborowe i przedsoborowe reformy (w pierwszym z wymienionych artykułów Jounel opiera się na zapiskach mons. Xaviera Barbier de Montault).

Z prezentacji Virgilio kardynała Noè, ówczesnego Archiprezbitera Bazyliki Watykańskiej Świętego Piotra i Wikariusza generalnego Watykanu: "La liturgie rénovée a trouvé progressivement son style, pour les grandes assemblées, dans les célébrations liturgiques du Concile Vatican II. Ces dernières ont donné le ton et le goût d'une liturgie à la fois simple et solennelle, et solennelle en cette même sobriété, comme l'a demandé la Constitution « Sacrosanctum Concilium » au n. 34, et dans ce sens accessible aux plus humbles fidèles et ouverte à une participation populaire. Un témoignage de cet esprit nouveau, Mons. Jounel le voit dans les célébrations qui se sont succédées sur la place Saint-Pierre, à l'occasion des funérailles de Paul VI et de l'inauguration du ministère pastoral de Jean Paul II. Des célébrations certainement exceptionnelles, mais rendues proches de tous par la télévision, à travers le monde. La sobre grandeur, le style dépouillé des funérailles de Paul VI et de Jean Paul Ier, le visage de Jean Paul II en prière et son attention aux personnes à travers la noblesse des rites, ne furent pas seulement l'occasion d'une émotion fugitive, mais l'exemple réussi d'une liturgie rénovée selon les demandes du Concile. Un exemple qui peut être appliqué au-delà de la grandeur de la place Saint-Pierre, dans les célébrations liturgiques de l'évêque dans son diocèse, et spécialement quand son église particulière est réunie en synode" (s. 7).

Materiały te, wraz zapiskami oraz wspomnieniami pozostałych uczestników tamtych ("soborowych" i "posoborowych") wydarzeń, mogą posłużyć do opracowania dokładnego przebiegu reformy liturgii papieskiej w drugiej połowie XX wieku.

Cardinal Bartolucci - Liturgical Reform and Sacred Music [Cappella Papale]

A Research Interview with Domenico Cardinal Bartolucci from June 2013 - Conducted by Wilfrid Jones, Student reading music at New College, Oxford [excerpts from NLM]:

W. J.: Could you talk about the music at Papal liturgies in St Peter’s Basilica before the Second Vatican Council? 

D. B.: Before the Council, music had a fundamental role in the liturgical celebrations, and above all in the ceremonies where the Pope presided. The Sistine Choir performed the great repertoire of Gregorian chant and polyphony, handed down through the ages, with the masses of Palestrina at the center (of the repertoire). The place of music in the ancient liturgy was very great, and our role was not to amuse the faithful, but a true liturgical ministry. We were often accused of wanting to do concerts during the celebrations, but I do not believe that those who share this position have understood the role of sacred music in the liturgy.

W. J.: What impact did the Council and the Constitution Sacrosanctum Consilium have on music at Papal liturgies? 

D. B.: In reality, neither the Council nor the Constitution on the liturgy had any practical effect on sacred music. If the ideas of the Fathers and of Sacrosanctum Conciliumhad really been followed, the results would have been very different, and very much in line with the tradition. In reality, I would say that all of the changes that were produced, and which in my judgment are negative, were determined by the work of application of the documents of the Council. This was done by a commission (theConsilium ad exsequendam Constitutionem de sacra Liturgia) which was not up to its role, and on which there worked people who wanted to impose their own ideas, distancing themselves from the official ideas of the documents. The way in which this commission worked has been analyzed in a very accurate study by Nicola Giampietro, O.F.M. Cap., based on the diaries of Cardinal Ferdinando Antonelli, which analyzed the developments of the liturgical reform from 1948 to 1970. This scholarly contribution has put a lot of light on the commissions actions, on the poor formation of its members, and the lack of professionalism with which they went about dismantling the liturgical patrimony which the Church had always jealously guarded in its liturgical life. As the cardinal observed in his personal notes: “liturgical law, which until the Council was sacred, for many no longer exists. Everyone considers himself authorized to do what he likes, and many of the young do exactly that. […] On the Consilium there are few bishops who have any particular competence in liturgy, very few who are real theologians. The most acute deficiency in the whole Consilium is that of the theologians. […] We are in the reign of confusion. I regret this, because the consequences will be sad.” 

W. J.: During the Council, was there any pressure to modify the Papal liturgies?  

D. B.: No, I would not say that during the Council’s work, there was any pressure to modify the Papal liturgies. Certainly, it would have been fine if certain aesthetic excesses had dropped out of use. This is part of the natural process of change that moves with the tastes and sensibilities of each era, but no one thought to change the liturgies, or banalize them, as was later imposed. 

W. J.: Once the Council was finished, what impact did the implementation ofSacrosanctum Consilium have on Papal liturgies from 1964 to 1997? 

D. B.: After the Council, and after the various experiments which unfortunately were permitted (as if the Church’s liturgy were something to experiment with, or make up on a drawing-board), a liturgy was produced which was substantially new. The consequences for sacred music were devastating. Sacrosanctum Concilium in paragraph 112 affirms that the musical tradition of the Church forms a patrimony of inestimable value, which exceeds all other expressions of art, especially because sacred music, united to the word, is a necessary and integral part of the solemn liturgy. Can you tell me where this “patrimony of inestimable value” is to be found today? The great polyphonic masses, the noble Gregorian chant: all put in the archives. Were these the intentions of the Council? Absolutely not. I myself had to struggle intensely to maintain something in the Papal liturgies, but with few results: an occasion motet, and every once in a while a gracious concession to do a Gloria in polyphony. I remember that one of the first requests made to me was to write music in Italian... Then, Monsignor (Virgilio) Noè (Papal master of ceremonies from 1970-1982) wanted the masses in alternating Gregorian chant, in place of those in polyphony. After a while, those were also gotten rid of, so that we could always sing the Missa de angelis in Gregorian chant, taking turns with a congregation which in reality was a group of nuns and priests… I was obliged to do this in my role as director of the Sistine Choir. I was able to save our great repertoire only in concert performances.

P. Jounel - Au service de la liturgie papale

P. Jounel, Au service de la liturgie papale,

[in] Ephemerides Liturgicae,

vol. CXIX [2005], p. 115-124

Monseigneur Piero Marini: L’adaptation de la liturgie papale à la réforme liturgique du Concile Vatican II

Mgr Piero Marini à l’Université de Fribourg Suisse et causa docteur honoris de la Faculté de théologie: La Faculté de théologie de l’Université de Fribourg Suisse a décerné lors de son Dies academicus 2009 (14 novembre 2009) le doctorat honoris causa à Monseigneur Piero Marini, de 1987 à 2007 responsable de l’Office vatican pour les célébrations papales (« cérémoniaire papal ») et maintenant Président du Comité pour les Congrès eucharistiques internationaux. Elle voulait ainsi honorer l’engagement immense de Mgr Marini pour la mise en œuvre de la réforme liturgique du Concile Vatican II dans la liturgie papale, ses efforts exemplaires pour l’inculturation dans ce contexte et ses impulsions pour la présentation de la liturgie dans les médias. Lors de cette occasion, Mgr Marini a rencontré les autorités universitaires et ecclésiastiques, des représentants de la Conférence des évêques suisse incluse. En outre, il a participé le 16 novembre 2009 à une discussion engagée avec les doctorant-e-s en science liturgique à l’Université de Fribourg et donna une conférence publique intitulée : « L’adaptation de la liturgie papale à la réforme liturgique du Concile Vatican II ». Quelques-unes de ces rencontres et la conférence publique sont documentés ici.

Image: cattoliciromani.com

---

Martin Klöckener - Liturgie papale et réforme liturgique dans l'Eglise universelle multiforme. L'ancien Maître de cérémonie de la liturgie papale Piero Marini à l'Université de Fribourg.

---

Monseigneur Piero Marini - L’adaptation de la liturgie papale à la réforme liturgique du Concile Vatican II. Mémoire d'une expérience vécue dans les célébrations liturgiques avec les Souverains pontifes Jean-Paul II et Benoît XVI.

Sobór Watykański II - Założenia reformy liturgii papieskiej

Porównując nagrania z liturgii papieskich sprawowanych przed, w czasie, czy nawet niedługo po Soborze Watykańskim II z liturgiami papieskimi sprawowanymi za pontyfikatu Jana Pawła II, a także Benedykta XVI, już na pierwszy rzut oka widocznych jest wiele różnic.

Liturgia papieska przed reformami...

...i po reformach Pawła VI (lata 60.)

Powstaje pytanie: jakie były założenia Ojców Soborowych w stosunku do odnowy liturgii papieskiej? Faktem jest, że już wcześniej odnawiano czy dostosowywano papieski ceremoniał w stosunku do pojawiających się wynalazków, czy możliwości (np. zastąpienie karoc samochodami, początkowo wykonywanymi w zgodzie z przepisami ceremoniału, a więc fotelem - tronem, podnóżkiem dla papieża, ozdobieniami ze złota, czy tzw. niebem, później zaś z pominięciem tychże przepisów - postawiono na funkcjonalność i wygodę; za inny przykład można podać to, że bł. Jan XXIII odprawiał niekiedy swe prywatne Msze święte jako Msze recytowane - dialogowane). Sam schemat odnowy liturgii sprawowanej przez biskupa Rzymu powstał w przerwie pomiędzy trzecią, a czwartą sesją soboru i był on przedstawiony papieżowi Pawłowi VI oraz opatrzony wieloma jego uwagami. Schemat opracowany pierwotnie przez P. Jounela i A. G. Martimorta ulegał potem pewnym modyfikacjom.

Liturgia papieska w czasie Soboru Watykańskiego II

Jako główne powody potrzeby reformy wymieniano: a) soborowe nauczanie o biskupach; b) potrzebę dostosowania ceremonii papieskich do transmisji telewizyjnych; c) współczesną mentalność. Należy dodać, że nie bez znaczenia był fakt, iż formalnie papież nie był już monarchą, a mimo to w liturgii papieskiej nadal zachowywano wiele elementów zaczerpniętych z ceremoniału dworskiego.

Zasady, jakimi miała rządzić się reforma były następujące: a) zerwanie z zwyczajami uświęconymi przed tradycję, a niezgodnymi z współczesną mentalnością (najbardziej wyrazisty przykład to tzw. sedia gestatoria, lektyka papieska); b) dostosowanie liturgii papieskiej do nowych norm ogólnych (tzn. publikowanych sukcesywnie instrukcji wykonawczych do Konstytucji o Liturgii, wydawanych przez papieża dyrektyw (najważniejsza to list w formie motu proprio Pontificalis Domus z 1968 r.), a wreszcie do nowego Mszału Rzymskiego (promulgowany w 1969 r. konstytucją Missale Romanum); c) zlikwidowanie nadmiernego przepychu; d) dostosowanie repertuaru muzycznego w taki sposób, aby wierni mogli się włączać w śpiew (często wykonywano śpiew polifoniczny treścią kompletnie nie związany z tekstami liturgicznymi danego dnia).

Generalnie dążono więc do uproszczenia papieskich ceremonii i chciano, by wierni mogli aktywnie (participatio actuosa) uczestniczyć w Mszach świętych sprawowanych przez papieża (dzisiaj nie do wyobrażenia jest, aby wierni nie otrzymywali Komunii świętej w miejscu, gdzie jest sprawowana Msza święta - dawniej zwyczajowo nie udzielano jej wiernym, natomiast w czasie Soboru otrzymywali ją oni nie w auli soborowej, ale w kaplicy Najświętszego Sakramentu).

Uroczyste zakończenie Soboru Watykańskiego II

Stopniowo, z postępującymi ogólnymi zmianami w liturgii, reformowano także liturgię i ceremoniał dworu papieskiego (pierwszym z przełomowych momentów było zrzeczenie się tiary przez papieża już w 1964 roku). Jeszcze Paweł VI zapoczątkował celebrację swych Mszy świętych "twarzą do ludzi", używając "nowych" szat liturgicznych (chodzi głównie o ornaty, tzw. casulas), rozwiązując także poszczególne zgromadzenia papieskiego dworu (m. in. Gwardię Palatyńską i Gwardię Szlachecką - 1970 rok).

Można stwierdzić, iż papież Paweł VI przetarł szlaki, wykonał najtrudniejsze kroki na drodze ku reformie liturgii papieskiej. Nie bez udziału jednej z najbardziej kontrowersyjnych postaci ostatniego Soboru, abp. A. Bugniniego. Kolejny rozdział w tej historii otwarł wybór na następcę Jana Pawła I kardynała "z dalekiego kraju" - Karola Wojtyły, który po kilku latach swej posługi mianował Mistrzem Papieskich Ceremonii prałata Piero Mariniego (dziś arcybiskup); nadał on obecny kształt Urzędowi Papieskich Ceremonii Liturgicznych.

Do czasów pontyfikatu Benedykta XVI i powołania przez niego ks. Guido Mariniego na stanowisko swego ceremoniarza, w liturgii papieskiej nie były obecne niemal żadne z dawnych jej elementów charakterystycznych, a samo jej ordo zostało w maksymalny sposób dostosowane i upodobnione do Mszy świętych sprawowanych w kościołach całego świata.

Obecnie, jak się to często powtarza, Benedykt XVI jest papieżem, który wydobywa ze swego skarbca rzeczy stare i nowe. Odkąd funkcję papieskiego ceremoniarza piastuje mons. Guido Marini do papieskich liturgii powróciło wiele jej elementów charakterystycznych, zagubionych, jak m. in. papieski tron, dawne i niekiedy niezwykle ozdobne szaty liturgiczne, kardynałowie diakoni asystujący papieżowi. Te pomniejsze rzeczy uzupełniają ów ogólniejszy powrót do prawdziwych korzeni, a więc celebrację ad orientem, czy aranżację ołtarza z krucyfiksem na środku. Cały pontyfikat Ojca Świętego Benedykta XVI cechuje wprowadzanie w życie tzw. hermeneutyki ciągłości, a więc odnowa Kościoła, a co za tym idzie - liturgii, prawdziwie i rzeczywiście według postanowień Soboru Watykańskiego II.

Papież Benedykt XVI a liturgia papieska

Patrząc obiektywnym okiem na dokonane reformy liturgiczne (których de facto nie można nazwać wyłącznie odnową, gdyż posunęły się one o wiele dalej) należy stwierdzić, iż były one rewolucyjne - pierwszy raz dokonano je na tak wielką skalę w historii Kościoła, nawet wbrew ustalonym zasadom i wskazaniom (Konstytucja o liturgii jasno mówi np. iż łacina jest i ma być głównym językiem liturgii, iż należy wykonywać chorał gregoriański w jej czasie, który jest własnym śpiewem Kościoła).

Nie sposób w tym miejscu choćby nakreślić w bardziej szczegółowy sposób wszystkich wydarzeń i reform, jakie miały miejsce. Na ten temat, szczególnie w odniesieniu do pontyfikatu Benedykta XVI, pojawiło się już kilka publikacji. Chcemy tu jedynie ukazać, że w pierwszych kilkunastu latach po Soborze Watykańskim II dokonano tak wiele głębokich zmian, także - a może przede wszystkim - w liturgii papieskiej (w której zachowało się wiele starodawnych obrzędów, obecnych nawet w Ordo Romanus primus - pierwszym papieskim ceremoniale), iż doprowadzono do utraty tego wielowiekowego dziedzictwa.

Jest to niemal pewne: już nigdy Msza papieska nie będzie odprawiać się w taki sam sposób, jak miało to miejsce jeszcze w czasie Soboru Watykańskiego II i niedługo po nim - jest to niemożliwe ze względów wymienionych powyżej (a także ze względów, które można nazwać "technicznymi", m. in. dlatego, że nie istnieje obecnie wielu z dygnitarzy biorących udział w orszaku papieskim). Przeprowadzone reformy, zaledwie na przełomie kilkudziesięciu lat, doprowadziły do sytuacji, iż na zawsze zagubione zostały dawne, podniosłe obrzędy papieskiej liturgii, które dziś możemy podziwiać tylko na zachowanych nagraniach i czytać o nich w książkach.

Ulrich Nersinger, "Liturgien und Zeremonien am Päpstlichen Hof" - Vorwort

Nachrichten, Berichte und Reportagen aus dem Vatikan finden immer mehr Beachtung, sie stoßen auf ein interessiertes Publikum. Die Ereignisse im April des Jahres 2005 – Tod und Beisetzung Johannes Paulus II., die Sedisvakanz des Apostolischen Stuhles, das Konklave mit der Wahl Benedikts XVI., die Feier der symbolischen Amtsübernahme durch den neuen Pontifex – führten sogar zu einem Hype, einem gewaltigen Medienereignis, das seinesgleichen suchte. Im Fokus der Neugier begann man den Vatikan zu erforschen und seine Sprache zu entschlüsseln. Das Wort „Konklave“ gehörte 2005 zu einem der am häufigsten nachgeschlagenen Begriffe; rund acht Millionen Internetnutzer suchten auf der Website des amerikanischen Wörterbuch-Verlages Merriam-Webster nach einer Definition.

Das Geschehen auf dem kleinen Flecken Land mitten im Herzen der Ewingen Stadt fasziniert nicht nur die Welt, sondern ist auch innerkirchlich wieder ein Thema geworden. In der Zeit nach dem Zweiten Vatikanischen Konzil (1962-1965) war es unter Katholiken lange verpönt gewesen, sich für den Sitz ihres Oberhauptes in Rom zu interessieren. Eine eingeengte, verirrte Sicht auf die Kirchengeschichte betrachtete die mehr als sechzehn Jahrhunderte, die zwischen der Konstantinischen Wende und der Kirchenversammlung der Moderne lagne, als eine Art „Sündenfall“, der in „den unheilvollen Machtstrukturen des Vatikans“ weiterhin fortlebte. Heute verwehren sich immer mehr Gläubige einer derartigen, ideologisch motivierten Interpretation. Sie nehmen Abstand von einer in sich selbst verliebten Kritik kirchlicher Alt-68er und beginnen, sich wieder für „das Katholische“ zu begeistern – und selbstbewusst, auf den Reichtum einer zweitausendjährigen Geschichte zurückzuschauen und ihn für die Gegenwart und die Zukunft zu nutzen.

Das Zweite Vatikanische Konzil erwirkte Reformen, die auch auf die vom Papst vollzogenen Liturgien und Zeremonien großen Einfluß nahmen: auf die feierlichen Gottesdienste in St. Peter und in den übrigen Patriarchalbasiliken der Ewigen Stadt, die Selig- und Heiligsprechungen der Kirche, die Verleihung des römischen Purpurs, die Audienzen und Staatsbesuche im Vatikan. 1968 unterzog Paul VI. (Giovanni Battista Montini, 1963-1978) den Päpstlichen Hof mit dem Motu Proprio Pontificalis Domus einer radikalen Neuordnung. Ämter wurden umbenannt, zusammengelegt oder abgeschafft. Dem Einfluß des römischen Adels und Patriziats setzte der Pontifex ein Ende, im Vatikan galt ab nun kein einziges Amt mehr als erblich. Der Dienst der vier militärischen Formationen des Heiligen Stuhles – Nobelgarde, Schweizergarde, Palatingarde und Gendarmerie – wurde auf ein Minimum reduziert (zwei Jahre später schaffte man drei der Garden ab). Es blieb aber der Wunsch des Papstes, daß „Unser alter wohlverdienter Hof – welcher von jetzt ab nur noch den ursprünglichen und angesehenen Namen ‚Päpstliches Haus’ tragen soll – weiter in ehrenvollem Glanz stehen“ möge.

Was aber macht diesen „ehrenvollen Glanz“ aus? Wie gestalten sich höfisches Zeremoniell einerseits und Päpstliche Liturgien andererseits? Und wie haben sie sich seit diesem Einschnitt vor gut 40 Jahren verändert? – Liturgien und Zeremonien am Päpstlichen Hof beleuchtet aus dieser Fragestellung heraus nicht nur das Geschehen vor den Reformen, sondern es illustriert dem Leser auch die Entwicklung bis in die jüngste Zeit hinein.

Indes ist das Interesse am Papst, an seiner Umgebung und dem offiziellen, zeremoniellen Geschehen im Vatikan nicht auf eine gesellschaftliche Gruppierung beschränkt. Der Verfasser entschied sich daher, seine Darstellungen und Erläuterungen „breit anzulegen“, das Leben und Wirken am Päpstlichen Hof bzw. Päpstlichen Haus einer größeren Leserschaft zu vermitteln. So verzichten die beiden Bände zwar nicht auf notwendige Fachausdrücke und Fußnoten, die zu einer Vertiefung und Auseinandersetzung mit dem Mitgeteilten einladen, und bemühen sich wissenschaftlichen Ansprüchen gerecht zu werden, haben aber zuvorderst die Intention, einen allgemeinverständlichen und ausgewogenen Gesamtüberblick zu präsentieren.

Vatikanische Liturgien und Zeremonien lesegerecht darzustellen, wird durch eine Reihe von Umständen erschwert. Die Gottesdienste, Konsistorien und Audienzen des Papstes sind auf ihre Art Unikate. Obwohl ein Grundgerüst vorgegeben ist, wird doch jedes Geschehen von den Päpstlichen Zeremonienmeistern und den Verantwortlichen des Päpstliches Hauses immer wieder neu konzipiert – den jeweiligen Gegebenheiten und Möglichkeiten angepaßt. So kann der Ablauf dieser Feiern in der Regel nur als Ideal oder anhand eines konkreten historischen Ereignisses aufgezeigt werden. Auch die offizielle Berichterstattung hält Überraschungen bereit und führt unvermutet zu Hürden in der Darstellung. Ist eine vatikanische Feier durch ein libretto („Programmheft“), in einem Artikel des Osservatore Romano und mit einer Niederschrift in den Acta Apostolicae Sedis für die Nachwelt festgehalten, wird man sich nicht selten wundern, dass die Texte nich nur von einander, sondern auch vom tatsächlichen Geschehen selbst abweichen. Auf dem Gebiet der Forschung ergaben sich andere Probleme. Eine noch detailliertere Erschließung von Quellen in situ gestaltete sich durch die langzeitige Reorganisation des Archivs der Päpstlichen Zeremonienmeister als schwierig, ebenso war die Konsultierung mancher fachspezifischer Literatur aufgrund der fortdauernden Schließung der Apostolischen Bibliothek nur eingeschränkt möglich.

Der Verfasser hofft, dass Liturgien und Zeremonien am Päpstlichen Hof dem Leser einen verständlichen und informativen Einblick in die Geschichte, die Zusammensetzung und das Wirken einer der ältesten Institutionen der Erde ermöglicht.

---

Ulrich Nersinger, Liturgien und Zeremonien am Päpstlichen Hof, t. I, Bonn 2010, s. 3-4.

Abp. Piero Marini - O reformie liturgii papieskiej w XX wieku i znakach liturgicznych biskupa Rzymu

Dzięki uprzejmości wydawnictwa Bernardinum publikujemy na naszych stronach obszerne fragmenty książki autorstwa byłego (wieloletniego) Mistrza Ceremonii Papieskich, abp Piero Marini'ego, w której opisuje on swoją posługę, papieskie znaki liturgiczne, a także reformę liturgii papieskiej, jaka nastąpiła od Soboru Watykańskiego II. Chodzi oczywiście o tytuł "Liturgia i piękno", który można nazwać małym dziedzictwem ww. arcybiskupa. Sama posługa i osoba abp. P. Marini'ego jest bardzo kontrowersyjna, jednak w tym miejscu dla nas ważne jest jedynie wiedza, relacja naocznego świadka, a także twórcy reformy liturgii papieskiej. Podobnych informacji próżno można szukać w innych dziełach czy wydawnictwach, także tych wydawanych za granicami naszego kraju. Dlatego też za zgodą wydawcy, umieszczamy tak obszerne fragmenty tej publikacji - dla podejmowanej przez nas tematyki jest to pozycja po prostu istotna.


Publikację tę do dziś można nabyć, przede wszystkim w sklepie internetowym księgarni Bernardinum, także jako tzw. e - book (wtedy cena książki jest o połowę niższa). Z tego miejsca kierujemy także serdeczne podziękowania dla Wydawcy, który pozwolił na udostępnienie tak obszernych fragmentów książki.