Mules papales

* * *

White Camauro

 ***

 

Mozzetta bianca

* * *

Enrico Dante - Fanone

Nella sua forma attuale è un ornamento proprio del solo Sommo Pontefice, che lo assume quando celebra solennemente, dopo l'ora canonica di terza. Consiste in una doppia mozzetta di seta finissima e oro, tessuta in strisce perpendicolari, una bianca, l'altra d'oro, congiunte fra loro da una terza più piccola di colore amaranto: un palloncino d'oro ne borda l'estremo sia superiore che inferiore: la mozzetta esterna ha inoltre ricamata una croce d'oro con raggi. Queste due mozzette sono cucite nella parte che circonda il collo, allacciandosi con un bottone le aperture corrispondenti alle spalle; ora non più, perché Pio X per comodità le fece separare. Nelle Messe pontificali, quando il papa ha preso il succintorio e la croce pettorale, il cardinale diacono ministrante gli impone la prima mozzetta del f., poi la stola, le dalmatiche, la pianeta, e sopra di essa la seconda mozzetta: in ultimo il pallio.

È molto difficile rimontare alle origini di questo ornamento. Confuso forse in principio con il manipolo, o con l'amitto (anabolagio), o con gli oralia, specie di fazzoletti o tovaglioli, che servivano ad asciugare il sudore del capo e perciò portati intorno al collo, passò nella forma attuale verso il sec. XIII. Precedentemente serviva a coprire il capo a guisa di cappuccio e vi si metteva sopra la mitra. Usava non solo nelle funzioni liturgiche, ma anche in circostanze profane, come in occasione di pranzi solenni, nella distribuzione del presbiterio. In un antico messale, di cui si ignora la data, della chiesa di S. Damiano in Assisi è detto che il papa mette sul capo il f. senza la mitra per la lavanda dei piedi il Giovedì Santo; e che il Venerdì Santo non usa il f. Pietro Aurelio, sacrista di Urbano V nel 1362, nel suo Cerimoniale romano dice che il papa mangiava in pubblico con il manto rosso e con il f. o orale sul capo sotto la mitra. Di Bonifacio VIII sappiamo che portava il f. sotto la mitra, e che fu sepolto con esso; lo stesso dicasi di Clemente IV morto nel 1268. Innocenzo III (nel De  mysteriis Missae, l. I, cap. 13) parla esplicitamente di questo ornamento che chiama orale: si è dunque al principio del sec. XIII. Qualche autore vorrebbe vedere il f. nella figura scolpita nella porta di bronzo nella cappella di S. Giovanni Evangelista al Laterano rappresentante Celestino III.

Vari autori vogliono che l'uso dei vescovi greci di coprirsi la testa con un velo, quando hanno assunto gli ornamenti principali, abbia dato origine al f. del papa; ma è cosa incerta. Altri, invece, e con essi lo stesso Innocenzo III, intendono far derivare il f. dall'ephod del sommo sacerdote ebreo, anch'esso tessuto di strisce d'oro e colorate, ma di diversa forma.

Con questa parola si designava anticamente un velo pendente da un'asta a guisa di bandiera, chiamato appunto gonfalone, stendardo, vessillo; oppure, secondo l'etimologia ecclesiastica, il velo pendente dal braccio dei ministri sacri detto manipolo, sudario, orale.

S. S. Pio XII parato per la Messa pontificale.

Il f. è la mantellina che il Papa reca sulla pianeta.

* * *

Enciclopedia Cattolica, V, Città del Vaticano, 1950, coll. 1024-1025 (cf. Vocabolario liturgico)

Enrico Dante - Falda

Veste di seta bianca tendente al crema, lunga coda che il papa cinge ai fianchi, e si trascina per terra. Poco o nulla si sa delle sue origini e dell'epoca della sua assunzione a ornamento pontificale: ora esclusivamente riservato al papa. I diari di Alessandro VI (sul finire del sec. XV) ne parlano come di veste già esistente, e solo ne regolano l'uso. Anticamente si aveva anche una f. di lana che il pontefice portava nei giorni feriali e nelle domeniche di Avvento e di Quaresima; ma al presente la f. è solamente di seta. Essa è di due specie: una più corta, usata nei concistori segreti, nei quali il santo padre interviene in mozzetta e stola; l'altra, molto più grande, indossata dal papa tutte le volte che è vestito pontificalmente. Viene assunta dopo il rocchetto, nella camera detta "della f." presso la Sala dei Paramenti nel Palazzo Apostolico. Siccome l'una e l'altra sono molto più lunghe dell'altezza della persona e terminano con una lunga coda o strascico, è necessario sollevarla perché il papa possa camminare. Due protonotari di numero, o due uditori di Rota, secondo il cerimoniale, hanno l'ufficio di sollevare i lembi anteriori alla f., mentre due camerieri segreti sorreggono l'estremità laterali ed il principe assistente al Soglio l'estremità posteriore insieme al manto pontificale. La f. è usata dal papa tutte le volte che assiste o celebra solennemente la Messa o i Vespri, sia nella cappella del Palazzo Apostolico, che, una volta, nelle diverse chiese di Roma; cioè in tutte le funzioni sacre, in cui indossa i paramenti pontifici, come nella processione del Corpus Domini, lavanda dei piedi, apertura e chiusura della Porta Santa, concistoro, ecc.

Bibl: G. Moroni, s. v. in Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica; A. Battandier, Annuaire pontifical catholique, 23 (1907), pp. 7-11.

I protonotari apostolici sostengono la f. di S. S. Pio XII

* * *

Enciclopedia Cattolica, V, Città del Vaticano, 1950, col. 962 (cf. Vocabolario liturgico)

Enrico Dante - Formale

Chiamato anche razionale o pettorale, è una lamina di metallo, d'oro o d'argento, gemmata, della grandezza di una mano, che si porta sul petto dove si ferma ed affibia il piviale dei vescovi nella propria diocesi.

Molti autori lo vogliono derivare dal razionale del sommo sacerdote ebraico, il quale portava sul petto un ornamento chiamato appunto razionale con dodici diverse pietre preziose rappresentanti le dodici tribù d'Israele. Altri invece lo fanno derivare dalla parola di bassa latinità firmaculum, specie di fermaglio, fibbia che serviva per allacciare le vesti. Nulla è prescritto riguardo alla forma, così che gli orafi possono esercitare il loro talento nel cesellarvi sopra figure o simboli, intrecciarvi smalti e pietre preziose. Nei f. odierni è prevalso l'uso di rappresentarvi lo Spirito Santo sotto forma di colomba dalle ali spiegate: simbolo della sua assistenza al vescovo nel governo della diocesi: Il f. perché è esclusivo ornamento, come si è detto di vescovi nella loro diocesi, è dal cerimoniale dei vescovi vietato prete assistente, e ai vescovi non diocesani. Solo i cardinali vescovi suburbicari hanno il privilegio di portare il f. dappertutto, anche a Roma, sia che assistano al pontificale celebrato dal sommo pontefice; sia che essi stessi solennemente celebrino le funzioni liturgiche. Il loro f., secondo un uso molto antico, è costituito da una lamina di argento dorato sulla quale sono incastonate in linea perpendicolare tre nodi e pigne di perle. Anche il sommo pontefice usa il f. La più antica memoria di quello usato dai romani pontefici come ornamento liturgico l'abbiamo sotto Martino V, il quale se ne fece fare uno d'oro con figure su rilievo e gioie di grande valore da Lorenzo Ghiberti. Celebre tra gli altri f. papali quello che Benvenuto Cellini fece per ordine di Clemente VII. Rappresentava, come narra il Cancellieri, il Padre Eterno sedente, sopra un diamante di fondo di 136 grani sostenuto da vari angeletti e cherubini fra due zaffiri orientali di rara purezza e due balasci orientali con varie gioie. Di esso esiste solo una copia nella sacrestia pontificia, l'originale fu preso da Napoleone.

Al presente il papa ha tre f. diversi: uno di perle che usa quando porta la mitra a lama d'argento, ossia nei funerali e nelle domeniche di Avvento e Quaresima. (Da notare che le pigne di perle sanò disposte in triangolo). Il secondo, comune, che usa in tutte le funzioni, eccettuati i Vespri e le Messe pontificali, quando cioè il papa usa la mitra di lama d'oro; ed infine il prezioso che usa in tutte le funzioni più solenni e in tutti i Vespri e Messe pontificali, quando cioè mette la mitra preziosa. Questi due hanno la stessa forma: la lamina di forma ovale rappresenta lo Spirito Santo sotto forma di colomba raggiante, decorata di perle e di una guida di frondi di vite con grappoli d'uva, tra cui sono disposte in giro dodici pietre preziose: differiscono tra loro solo per la ricchezza e la varietà delle pietre.

Da notarsi infine il f. che si mette al piviale della statua di s. Pietro nella Basilica Vaticana il giorno della sua festa: è una lamina di argento dorato avente al centro una colomba dalle ali spiegate con raggi, rappresentanti lo Spirito Santo.

* * *

Enciclopedia Cattolica, V, Città del Vaticano, 1950, col. 1520 (cf. Vocabolario liturgico)

Enrico Dante - Camauro

È una specie di berretto che copre tutta la testa ed anche le orecchie, che si adoprava fuori delle funzioni sacre. Nella forma attuale è privilegio esclusivo del Sommo Pontefice, che lo porta di velluto rosso filettato di ermellino nell'inverno, e di raso rosso in estate, come la mozzetta da lui indossata. L'origine non è certa. Alcuni autori, dalla parola latina camelaucium vogliono si chiami così perché è un copricapo fatto di peli di cammello. Altri vi vedono la definizione dell'effetto che doveva produrre il c. quella cioè di conservare il calore. Altri infine lo ritengono un ornamento femminile, che è passato poi, come la mitra e la tiara, ai prelati ecclesiastici. Nella sua forma primitiva era composto di quattro pezzi di stoffa, cuciti in forma di croce, abbastanza ampio sì da coprire anche le orecchie, come lo si trova in una medaglia di Alessandro VI. Non è certa l'epoca nella quale i papi cominciarono a portarlo. Nei medaglioni dei papi esistenti nella basilica di S. Paolo in Roma, vediamo che i primi papi che portano il c. sono i papi di Avignone Clemente V e Giovanni XXII. Il tipo variò secondo il gusto dell'epoca, ed anche secondo i desideri dei pontefici. Da Pio VI in poi i papi non lo portano quasi mai, ma usano lo zucchetto bianco. Il c. viene posto sul capo del pontefice defunto prima di essere vestito dei paramenti sacri per essere esposto al pubblico.

Paolo III con il c.

Particolare della tela di Tiziano - Napoli, pinacoteca

* * *

Enciclopedia Cattolica, III, Città del Vaticano, 1949, col. 421 (cf. Vocabolario liturgico)

Clerical Dress in the City of Rome in the 19th Century

NLM: Wearing an identifiable form of clerical dress has always been prescribed by the Church and, today, the wearing of the cassock at all times has become a symbol of strong priestly identity and attachment to tradition -- particularly in the light of the abandonment of clerical dress altogether by many since the time of the Council.

It is interesting to note, however, that the use the cassock, originally a late Roman, medieval magistrate’s garment, has seen an evolution in the past 150 years up to the present day; an evolution which many might find surprising. From the point of view of history, many of us may not be aware that a little more than a century ago the cassock was used only within liturgical, ceremonial or courtly contexts, and was not worn in day to day clerical life. Day to day usage dates only from the turn of the 19th century following from the French usage since the time of the 1789 revolution. Ironically then, the day to day usage which is today considered such a strong symbol of tradition was at one time considered quite differently.

It is important to state from the outset that the intent of this article is not to disparage the use of the cassock as we see it today. Instead, its purpose is simply to offer a historical consideration, illustrating the traditional, pre-late 19th century logic of having liturgical and ceremonial dress distinct from every day clerical dress, attempting to describe what was worn by the clergy previous to the change of dress in late 19th century, as shown from a set of 1860-1880 photographs of Roman society, and from contemporary prints and paintings.

• Maurizio Bettoja - Clerical Dress in the City of Rome in the 19th Century [I]
• Maurizio Bettoja - Clerical Dress in the City of Rome in the 19th Century [II]

Insignias y vestiduras del Papa Benedicto XVI

La vestimenta del Papa Benedicto XVI [Primera Visita a Guanajuato México]

---

Ompe - Insignias y vestiduras del Papa Benedicto XVI

  

---

Vertigo - ?Cuáles son las Insignias Papales?

Nativitas Domini A. D. 2012 - Fanon

L'Osservatore Romano: Un’ultima parola sulle vesti liturgiche. In occasione delle canonizzazioni del 21 ottobre scorso, Benedetto XVI ha indossato il fanone, una mantellina molto semplice e leggera che, a partire dal X-XII secolo, è stata utilizzata come veste liturgica tipicamente papale. Lo farà di nuovo? 

Nativitas Domini A.D. 2012 - Fanon

Mons. Guido Marini: Accadrà nelle due grandi solennità della notte di Natale e dell’Epifania. Il termine fanone deriva dal latino e significa “panno”. È stato abitualmente indossato dai Pontefici fino a Giovanni Paolo II. Benedetto XVI ha inteso conservare l’uso di questa semplice e significativa veste liturgica. Nel corso del tempo si è sviluppata una simbologia in relazione a questo indumento. Si dice che rappresenterebbe lo scudo della fede che protegge la Chiesa. In questa lettura simbolica, le fasce verticali di colore oro e argento esprimerebbero l’unità e l’indissolubilità della Chiesa latina e orientale, che poggiano sulle spalle del Successore di Pietro. Mi pare una simbologia molto bella. Ed è davvero significativo ricordarla durante l’Anno della fede. 

Archdale A. King - Insignia of the Pope

TIARA

            The Papal tiara, like the mitre, seems to have been derived from the camelaucum or regnum, and to have retained the from of a tall pointed cap for many centuries. As a head-covering for the Pope, it is first called a tiara in the life of Paschal II (1099-1118) [1]. An 11^th-century fresco of Nicholas I (858-67) in the lower church of S. Clemente (Rome) depicts the tiara as a high and pointed coneshaped hat, ornamented with a gold band. This gold circlet or ‘crown’ on the ‘imperial phrygium’ is referred to by Suger, abbot of St. Denis (Paris), in 1130. Ordo Romanus XI (12^th century) makes a definite distinction between the mitre and the tiara. By the 13^th century, the gold circlet was already fashioned in the form of a tooth-edged crown (regnum), to which a second was added under Boniface VIII (1294-1303) and a third under Clement V (13-5-14), from which is derived the triregnum. The form of the headgear, however, remained until the 14^th century a tall cap, resembling a sugar-loaf, from which two black lappets (caudae) were suspended [2].

            The inventory of papal treasures made in 1295 still shows a single royal circlet round the tiara. The second crown may have been added as an expression of pomp, but it is more probably explained as an indication of the twofold authority of the Pope – spiritual et temporal. The first notice of the three crowns is found in an inventory made in 1315 or 1316, and the tomb of Benedict XI, who died at Perugia in 1304, shows the early type of tiara. The effigy of Clement V (ob. 1314) at Uzès was unfortunately so mutilated by the Hunguenots that it is impossible to ascertain the form of the ‘hat’, but there are still only two crowns on the tomb of John XXII (ob. 1334) at Avignon. The first monument to represent the Pope with the triple crown is that of the Cistercian Benedict XII (ob. 1342), which is also to be seen at Avignon.

            From the end of the middle ages, the upper part of the tiara had a growing tendency to ‘break loose’, until it became larger than the base, allowing for a rich ornamentation of chasing and precious stones. The small cross on the top of the tiara was introduced in the 16^th century. The tiara is not strictly a liturgical ornament, and at solemn functions the Pope wears a mitre, while the tiara is carried before him. It is, however, worn for the ceremony of coronation, the return to the sacristy after a solemn Mass, and in the procession to and from the Mass commemorative of the anniversary of the coronation.

FLABELLUM

            The ostrich-feather fans or flabella, which are carried on either side of the papal sedia gestatoria and flank the throne on solemn occasions, may possibly be derived form the fan once used by the deacon during the canon of the Mass [3]. Two of these fans are found today in the museum of the University of Pennsylvania, having been exchanged for another pair by an American in 1902.

FALDA

            The falda is a vestment peculiar to the Pope, consisting of a long and large skirt of white silk with a train falling over the feet. The Pope girds it round his loins, and when walking has it raised in front by two protonotaries apostolic.

FANON

            The fanon, as we have seen, is referred to, under the name of anabolagium, in Ordo Romanus I for use at the stational Mass of the Pope, but it was not until it became customary for all priests to wear an amice with the alb that the fanon became an exclusively papal vestment. By the time of Innocent III (1198-1216), the fanon was worn exclusively by the Pope, but it was known as an orale, and the term fanon was not employed until later [4]. The remote derivation of the fanon thus seems to have been the same as that of the amice, but it has been considered by some writers to be either an imitation of the veil worn by Greek bishops or an attenuated successor of the Byzantine phelonion. Its form and material in early times is uncertain, but we see from an inventory of the papal treasury (1295) that it was made of white silk in the later middle ages. A favourite ornamentation was one of narrow stripes of gold or of some colour, especially red, woven into the silk. The fanon was square in shape until the 15^th century, and its present cape-like form seems to have appeared about the 16^th century or even later.

            Its present form and usage have been described by Braun in the Catholic Encyclopedia: ‘It is a shoulder cape worn by the Pope alone, consisting of two pieces of white silk ornamented with narrow woven stripes (virgatum) of red and gold but somewhat unequal size, while the smaller iis laid on and fastened to the larger one. To allow the head to pass through there is made in the middle a round opening with a vertical slit running down farther. The front part of the fanon is ornamented with a small cross embroidered in gold….

            After the cardinal deacon has vested the Pope for a solemn Mass with the usual amice [5], alb, girdle, subcinctorium and pectoral cross, he draws on, by means of the opening, the fanon and the turns the half of the upper piece towards the back of the Pope’s head. Then, when he has given the stole, tunicle, dalmatic and chasuble, he turns down that part of the fanon which had been placed over the head of the Pope, draws the front half of the upper piece aboce the tunicle, dalmatic, and chasuble, and finally arranges the whole upper piece of the fanon so that it covers the shoulders of the Pope like a collar.’ [6]. St. Pius X had a fanon in two separate pieces, as he found vesting with it in a single piece was awkward.

SUBCINCTORIUM

            The suncinctorium, which is attached to the cincture, is similar both in form and character to the maniple. It is woven in gold, with large flattened ends, one of which is embroidered with a small Agnus Dei, and the other with a cross. A sacramentary of the end of the 10^th century, now in the Bibliothèque Nationale at Paris [7], refers to it under the name of balteus, and in the ‘Mass of Illyricus’ it is called praecinctorium [8]. Other names for the vestment include subcingulum, perizoma [9] and subcinctorium. It was probably used first in France, and was introduced into Italy about the end of the first millennium. Medieval documents refer to the subcinctorium as a band attached to the cincture of the bishop, but it was worn sometimes by simple priests.

            The original form of the vestment is doubtful, but Honorius of Autun (ob. 1145 or c. 1152) says: Subcingulum, quod perizoma vel subcinctorium dicitur, circa pudenda duplex suspenditur [10]. And again elsewhere, in speaking of the ‘arms’ of the priest: cingulo pro arcu se cingit, subcingulum pro pharetra sibi [11]. John de Guerciis, a Milanese writer of the 13^th century, tells us: et est subcingulum quoddam in stola quod ligature cum cingulo. Its original purpose according to Durandus (ob. 1296) was to secure the stole to the cincture [12], but it may have been a relic of the alms-bag which was attached to the girdle and carried on journeys, in order to scatter largesse as the papal or Episcopal cortege went on its way. It would seem to have been a band some centimeters wide that was doubled an attached to the girdle about the waist.

            The subcinctorium gradually ceased to be worn by priests and bishops, and about the close of thr 13^th century it had become no more than an ornamental vestment, which by the 16^th century was reserved exclusively to the Pope and to the bishops who followed the Ambrosian rite.

[1] Lib. Pontif., edit. Duchesne, II, 296.

[2] The lappets were black in colour until the 15^th century.

[3] Cf. Carmelite and Oriental rites. Cf. O.R. XIV, 53; Pat. Lat., t. LXXVIII, col. 1165.

[4] Late Latin fano, from πῆνος, cloth, woven fabric.

[5] The fanon was worn originally without an amice.

[6] Braun, Fanon, Cath. Encyclop., vol. V, p. 785.

[7] Paris, Bibl. Nat., MS. F. lat. 12052.

[8] The Mass provides a prayer Ad praecinctorium: Praecinge me, Domine, virtute, et pone in immaculatam viam meam. Bona, op. cit., append., p. 474.

[9] Gk., περιζώννύμι, to gird round oneself, put on as a belt.

[10] Honor., Gemma animae, lib. I, cap. CCVI; Hittrop, op. cit., col. 1232.

[11] Ibid., lib. I, cap. LXXXII; ibid., col. 1203.

[12] Subcingulum, quod dependet a cingulo quo stola Pontificis cum ipso cingulo colligatur. Durand., Rat., lib. III, cap. I, n. 3.

---

Archdale A.King, Liturgy of the Roman Church,London 1957, p. 158-161.

Mgr X. Barbier de Montault, Le costume ecclésiastique (le pape, les cardinaux...)

Mgr X. Barbier de Montault,

Le costume ecclésiastique, Paris 1878

Abp A. J. Nowowiejski - Kilka szczegółów o zwyczajach i ceremoniach dworu papieskiego

Haft okresu odrodzenia

Perino del Vaga rysuje 8 scen z życia św. Piotra dla wyhaftowania ich na kapie Pawła III, papieża.

s. 67

O barwach szat liturgicznych

Na mozajce u św. Wawrzyńca za murami Rzymu, papież Pelagjusz ma ornat biały (Fleury, La messe, t. VIII).

s. 88

Ale Alkuin (De Div. Offic. C. VII), że papież i duchowieństwo ubierali się czarno na poświęcenie gromnic i że archidjakon i djakon nosili ornat czarny w Wielki piątek.

s. 90

„Czarna używa się w… dni Krzyżowe, podczas procesji, którą biskup rzymski odprawia boso… „.

s. 96

W inwentarzu Stolicy św. z roku 1295 znajdujemy wprawdzie ornaty białe, czarne, czerwone, zielone, fioletowe i żółte, ale tło ukrywało się pod haftem.

s. 97

Papież na koniec, jako depozytarjusz światłości prawdy Chrystusowej, barwy białej (Barbier de Montault, Oeuvres compl. III, p. 336) nawet w życiu codziennem używa.

s. 100

Suknia wierzchnia

Aksamitu używa sam tylko papież w zimie i to tylko na trzewikach, mucecie i camauro, oraz na baldachimie nad tronem, na tronie, na podnóżku ołtarza i na sedia gestatoria (Sutanna w ubiorze codziennym papieża jest z sukna w zimie, a z merynosu lub kamlotu białego w lecie; guziki, pętelki i obszycia wszystkie są białe, jedwabne. Sutanna w ubiorze ceremonjalnym w zimie jedwabna morowa, w lecie z lekkiej podwójnej materji, w poście zaś i podczas żałoby, jak w ubiorze codziennym. Ta sutanna ma ogon podniesiony i z tyłu przypięty u pasa, tak że u doły zaokrągla się równo, jak każda inna sutanna).

s. 114

Barwy białej używa papież w sutannie i pończochach.

s. 115

We Włoszech dodają jeszcze niekiedy pelerynę, stanowiącą część kołnierza, który wraz z szyją okrywa ramiona i górne rękawy, sięgające do łokci i zapięte na rząd guziczków; sutanna taka zowie się zimarra i jest używaną przez biskupów i prałatów, oraz przez samego papieża (Bock, Geschichte der liturgischer Gewänder des Mittelalters, II, 362).

s. 116

Pas papieża jest szeroki biały, morowy, wiąże się u lewego boku, końce ma obszyte frendzlą lub chwastami złotymi.

s. 118

Papież okrywa się w szeroki płaszcz czerwony, z sukna lub flaneli, podbity czerwoną jedwabną materją i obszyty złotymi galonami; kołnierzyk wązki u tego płaszcza jest także czerwony, jedwabny; krótka przy nim pelerynka, zwana bavero, także obszyta jest złotym galonem.

Pektoralik [koloratki] zwykle jest czarny wełniany, tylko biskupi i prałaci papiezcy noszą go z fioletowego jedwabiu, kardynałowie z czerwonego, a papież z białego.

s. 119

Dygnitarze kościelni używają rękawiczek jedwabnych, jako odznaczenia: (…) papież białych (Barbier de Montault, L. c. p. 102).

s. 120

Papież w dni te [smutku i pokuty] nie zmienia barwy swej sukni, lecz tylko wełnę zamiast jedwabiu używa.

s. 121

Obuwie

Papież zaś nosi zawsze trzewiki z płaską podeszwą, czerwone safjanowe lub sukienne na zimę, jedwabne na lato, przewiązane czerwonymi sznurami jedwabnymi z złotymi chwastami, obszyte brzegiem złotym galonem; w ubiorze ceremonjalnym te trzewiki są w zimie z czerwonego aksamitu, w lecie z czerwonego atłasu, a w poście lub podczas żałoby z czerwonego merynosu. Na przyszwie z przodu trzewików wyhaftowany jest krzyż złoty. Wciągu wszystkich wieków, jak to du Saussay (Appendix pro ritus defensione deosculationis pedum summi pontif. in Panoplia episcop. l. p.) zaznacza, wierni, poczynając od królów i książąt, okazywali zawsze cześć rzymskim papieżom (Martigny, Dictionnaire des antiquités chrét. Pieds du souverain Pontife (baisement des)) przez ucałowanie ich nogi (Pouillard, Del bacio dei piedi dei sommi pontefici… Roma 1807), jako następców księcia apostołów i zastępców Chrystusa Pana. Dlatego papieże, jak mówi Valentini (De osculatione pedum Romani Pontificis, Romae, 1588, p. 149: „Merito igitur Pontifex Maximus gentes, quas ad ipsius pedes procumbere videbat, ad crucem Domini, quam sandalis impressit, osculandam traduxit”), przejęci pokorą, umieścili krzyże na sandałach, aby, gdy wierni będą całowali ich nogi, cześć swą nie im, lecz Temu, którego obecność krzyż przypomina, oddawali. Stało się to około wieku XV (Martigny, L. c., p. 644; Catalani, Caer. Eccles. Rom. L. I, p. 75). Odtąd wszyscy papieże noszą na swych trzewikach krzyż, tak jak mają na palcu pierścień rybaka. Antypapież Feliks, gdy się zrzekł swych mniemanych praw do papieztwa, i trzewików papiezkich nie mógł nosić.

s. 122-123

Ojciec św. nosi je [pończochy] białe, z wełny lub jedwabiu, stosownie do pory roku, podwiązane u góry białą jedwabną taśmą ze złotą frendzlą.

s. 124

Zarost, tonsura, nakrycie głowy

Nawet sami papieże nosili zarost, jak to widzimy z ich medalów, które rozpoczynają się za pontyfikatu Marcina V (1417-1431). Lecz ani ten papież, ani jego następcy nie mieli zarostu, aż do Juljusza II (1503-1513), który go nosił. Następcy tego papieża: Leon X i Adrjan VI golili się. Klemens VII, który wstąpił na tron papiezki r. 1523, nosi cały zarost, co trwało aż do Klemensa VIII (r. 1605). Ale zaraz po śmierci tego papieża, Paweł V nosi tylko wąsy; ten zwyczaj trwał do Innocentego XII, który umarł r. 1700. Od Klemensa XI, jego bezpośredniego następcy, papież zawsze zarost golił.

s. 125

(…) korona (…) papieża [powinnaby mieć w średnicy] 13,5 [ctm].

s. 130

Barwa kalotki zazwyczaj stosuje się do sutanny. Więc papież nosi białą (papież Pius IX zamiast kalotki używał dawnego camerino, szczególniej podczas zimna i w chorobie. Nazywa się ono u Włochów camauro i jest szeroką i głęboką czapeczką z uszami, z czerwonego aksamitu, obszytą gronostajami w zimie, a w lecie bez nich), aksamitną, podszytą irchą tegoż samego koloru.

s. 136

Kalotkę kardynała podczas kaplic papiezkich przyjmuje kaudatarjusz do wnętrza biretu. Biskupia kalotka po zdjęciu z głowy umieszcza się na tacce; tacka ta jest srebrna, lecz pod kalotkę papieża, kardynałów i patryarchów używa się złota.

s. 136-137

I tak papież nosi kapelusz czerwony z takąż podszewką, z wypustkami złotymi i sznurkiem złotym z chwastami.

s. 139

Do oznak czci mają prawo papież, kardynałowie, biskupi i zwierzchnicy bezpośredni; znajomym także oddaje się ukłon. (…) Przed papieżem, gdy błogosławi lub gdy rękę podaje do pocałowania, nie tylko odkryć głowę należy, ale i uklęknąć na oba kolana. (…). Na ukłon papież odpowiada błogosławieństwem.

s. 140-141

Kapelusz jest także od XV wieku znakiem heraldycznym, gdyż nad herbowemi tarczami wszystkich duchownych, z wyjątkiem papieża, „umieszcza się kapelusz…”.

s. 141

Do okrycia rąk służą rękawiczki. (…) Barwa rękawiczek zastosowuje się do barwy sutanny; więc papież nosi je białe… .

s. 142

Humerał

Na posągu Mikołaja IV na Lateranie można dokładnie rozróżnić humerał w około szyi papieża, a nawet znaki haftu na nim. Inwentarz Stolicy św. z r. 1292 stwierdza, że posiadano w Rzymie humerały wspaniałe, haftowane w kwiaty jedwabne i obrazy świętych, ozdobione perłami i złotem: „Item unum amittum laboratum ad aurum tractitium et perlas et flores de serico diversorum colorum. – Unum amictum ad aurum filatum de opere anglicano cum media imagine Salvatoris in medio. – Duodecim amictos antiquos sine frixio in medio. – Unum amictum cum frixio de Alamania”.

s. 148

Pasek

Przy uroczystem namaszczeniu papieża Paschalisa II był użyty pas z siedmioma pendulae, zgodnie z liczbą siedmiu pieczęci przy księdze Apokalipsy (Anonymus in vita Paschalis II. P. P. „Deinde in Patriarchale ascendens Palatium ad duas curules devenit. Hic baltheo praecingitur cum septem exinde pendentibus clavibus, ex quo sciat septem sigillis (Apocal. V, 1) septiformem Spiritus Sancti gratiam cunctarum Ecclesiarum...”).

s. 174

Skarbiec papiezki z XIII wieku mówi o pasie jedwabnym, ozdobionym ośmiu obrazami, wyhaftowanymi zapewne złotem; i o innym pasie, ozdobionym herbami i zakończonym szerokim chwastem; i o jeszcze innym w kształcie sznura fioletowego z trzema wielkimi guzikami i szerokim chwastem.

s. 176

Manipularz

Inwentarz Stolicy Apostolskiej z r. 1295 opisuje nam wiele bogatych manipularzy; jeden z nich jest „laboratum super zendato (cendal, Peidenstoff) endico (indico, indigofarbig) cum rosetis ad tres angulos se argento deaurato, in quibus sunt granatelli et turchisii”.

s. 187

Stuła

Inwentarz Stolicy św. z r. 1295 stwierdza, że vestiarium papiezkie w XIII wieku było bogate w drogocenne stuły. Więc była tam stuła z manipularzem z nitek złotych utkane, z haftami różnokolorowymi i ozdobami z pereł, na innej sceny z Męki Pańskiej; była stuła i manipularz, ozdobione perłami i 23 dzwoneczkami u dołu: „XXIII campanulis argenti deaurati clausis”.

s. 205

Ks. Brykczyński (L. c.) zaleca w szczycie [stułę] zaokrągloną (papiezka stuła również jest zaokrągloną do miary szyi, aby ruchom nie zawadzała), „bo tak gładko leży i prędko się od szyi nie łamie i nie brudzi”.

s. 209

W dni zaś postne, gdy [djakon] nosi plikatę, po zdjęciu jej przed ewangelją, stułę szerszą (stuła szersza, stola latior, jak czytamy w Mühlbauerze, Decr. auth., Supplem. T. III, p. 64, niewłaściwie się zowie stułą, gdyż zastępuje ona plikatę, po zdjęciu jej przez djakona (Rubr. Miss. p. I, t. 19, n. 6). Wkłada się na stułę, a stuł dwóch nosić nie można, według kanonów synodu toletańskiego IV. Użycie tej stuły w wiekach XIV i XV nie było znane, gdyż Porządki rzymskie z tego czasu o niej nie wspominają; w wieku XVI nawet kaplica papiezka jej nie używała. O stule szerszej będzie mowa niżej, przy ornacie) bez krzyżyków (Ś. K. Obrz. 25 września 1852, Venetiar. Ad 7: „Utrum stola latior, qua utitur Diaconus, dum tempore Adventus et Quadragesimae deponit planetam plicatam, debeat habere intextas tres Cruces, sicuti habentur in stola communi? R. Negative”) i bez całowania (Schober, Caerem. Miss. solemn. et pontif. p. 60) wkłada na lewe ramię i pod prawą ręką związuje).

s. 211

Lecz dziś sam tylko papież zachowuje zwyczaj łączenia szczytu stuły z paskiem w tyle przy pomocy sznura jedwabnego.

s. 212

Obecnie przywilej noszenia stuły po za funkcjami liturgicznemi samemu tylko Ojcu św. przysługuje. W etykietalnym ubiorze (etykietalny ubiór papież nosił przy zwiedzaniu urzędowem kościołów, oddawaniu wizyt panującym i t. p.) stułę nosi on czerwoną, aksamitną w zimie, atłasową w lecie. Sznurek o chwastach złotych łączy obie jej wstęgi, ozdobione tarczami z herbami papiezkimi (Barbier de Montault, Oeuvres complètes, III, Paris, 1890, p. 226).

s. 213

Ornat

Wreszcie noszą ornaty kardynałowie, kapłani przy kaplicy, t. j. przy nabożeństwie papiezkiem, i kanonicy z rzędu kapłanów, podczas nabożeństw pontyfikalnych; wszakże ci ostatni kładą ornat nie na albę, lecz na rokietę, przykrytą humerałem.

s. 257

Bursa

Vestiarium papiezkie z XIII wieku posiadało wspaniałe takie pudełka, w których na przykryciach wyhaftowane były obrazy Zbawiciela, Baranka, Ukrzyżowania i t. p., ozdobione drogimi kamieniami (Bulletin de l’École des Chartes, 1885).

s. 286

Bursa, przy uroczystej papiezkiej celebrze używana, jest tak wielka, iż mieści w sobie cały korporał niezłożony; bursa ta stanowi wyjątek od ogólnego prawa (Barbier de Montault, Traité pratique de la constr… II, 350).

s. 291

Komża i rokieta

Biskupi nie noszą komży, chyba tylko przy posługiwaniu papieżowi we mszy św. czytanej, jako assistentes solio pontificio.

s. 296, przyp. 2

Marszczenie w Rzymie czynią z wielkiem staraniem i elegancją. Brak koronki i marszczenia jest znakiem żałoby. W czasie żałoby po śmierci papieża, dopóki nowy papież nie zostanie obrany, noszone są rokiety bez koronek i marszczenia. Prefekt ceremonji apostolskiej w ten sposób o tego rodzaju ubiorze zawiadamia: „Praelati usum rochetti habentes induant vestibus et mantelettis nigris supra rochettum non rugatum et absque laciniis, vulgo merletti”.

s. 303

Pluwjał

W pluwjał, jako w szatę honorową, przybierają się kanonicy i biskupi, owszem sam papież nawet (…).

s. 306

Znaleziono w Rzymie, u podnóża Palatynu, srebrną klamrę kapy, która należała do papieża Maryna (943 + 946), jak świadczy napis; + DOMNO MARINO PAPA, co dowodzi, że papieże w te czasy nosili kapę i ją na klamrę zapinali (De Laurière, Bul. mon. 1884, 278).

s. 307-308

Za odrodzenia biskupie szaty były tak długie, jak sutanna: w niektórych djecezjach treny ich musieli nosić caudatarii, aby przy uroczystych procesjach nie ciążyły zbytnio. Dotąd jeszcze papież nosi podczas uroczystych nabożeństw tak długi pluwjał, iż, gdy stoi, zakrywa nim zupełnie górne stopnie papiezkiego tronu (kaplica papiezka posiada kilka takich wielkich wspaniałych płaszczów. Kapa np. używana w uroczystość śś. Piotra i Pawła, i w Zielone Świątki, jest z czarnego jedwabiu, tkana złotem, ze złotymi haftami, na przodzie ozdobiona wizerunkami: Pana Jezusa, Najśw. Panny i Książąt apostolskich. Haft jest wypukły. Por. Przegl. Katol. 1870, 316. Zauważyć nadto trzeba, że kapa papiezka może mieć tylko dwa kolory: biały i czerwony (ten ostatni zastępuje fioletowy i czarny)).

s. 316

Pluwjał powinien być wyrabiany z miękkiego materjału, o długości sięgającej do kostek. Pluwjał dla celebransów jest wzorowany w tkaniu lun cały haftowany; pluwjały asystentów celebransa jako też kardynałów biskupów na kaplicy papiezkiej, i biskupów na synodzie generalnym są gładkie (Barbier de Montault, L. c.).

Klamrę papiezką składają złoto i drogie kamienie, albo trzy szyszki z pereł, ułożonych w trójkąt, stosownie do okresu roku kościelnego. W kardynalskich klamrach te trzy szyszki ułożone są w linji poziomej.

s. 319

Biret

Kardynałowie podczas kaplic, t. j. nabożeństw papiezkich, nie nakrywają głowy biretem, tak samo jak i prałaci de manteletta; pierwsi z powodu obecności papieża, drudzy na znak swej niższości.

s. 329

Paramenta djakona i subdjakona

Pierwotnie dalmatyka była, według wszelkiego prawdopodobieństwa, ubiorem liturgicznym samego papieża (Joan. Diac. Vit. S. Gregor. C. LXXXIV; Mallet, Cours d’arch. Relig. Mobilier p. 80).

s. 331

Z przytoczonych wzmianek widzieliśmy także, że nie tylko sami djakoni ubierali się w dalmatyki. Już w najdawniejszych czasach nosili takowe przy uroczystej mszy św. papież (Ordo Rom. I, 6; V, 1; IX, 4) i biskupi (Amalar. De off. II, 22). Św. Grzegorz Wielki sam ubierał się w dalmatykę. W sakramentarzu gregorjańskim w rubryce na Wielki Czwartek czytamy: „Ingressi sacrarium induunt dalmaticas tam pontifex, quam omnes diaconi”.

s. 334

Według Porządku rzymskiego koronacji cesarza (Ordo Romanus continens ritum servatum a. 1046 in benedictione Clementis II et coronatione Henrici II et Agnetis. Cf. Migne, Patr. lat. XCVIII, 676), papież kandydata do tronu cesarskiego robił najprzód duchownym: „clericum facit eum”. Oto są słowa Porządku: „Induunt eum amictu et alba et cingulo et sic deducunt eum domnum papam in secretarium, ibique clericum facit eum et concedit ei tunicam et dalmaticam et mitram, caligas et sandalia”… Dlatego cesarze podczas swej koronacji podobnymi byli do biskupów i takimi być chcieli. Karol Łysy w dzień swej koronacji ubrany był w „talari dalmatica et baltheo desuper accinctus pendente usque ad pedes” (Moroni, Diz. XIX). Jako kanonicy bazyliki watykańskiej, cesarze świętego państwa rzymskiego, przybrani w dalmatyki podczas mszy uroczystej, przez papieża celebrowanej, wypełniali obowiązek subdjakona (Przegl. Kat. 1870, 881).

s. 338-339

Baldachin

Umbella jest także znakiem wysokiej dostojności kościelnej i świeckiej, a więc papieża, kardynałów, biskupów, książąt i wysokich urzędników. Ztąd papieżowi przysługuje umbella biała lub czerwona, kardynałom czerwona lub fioletowa, biskupom zielona lub fioletowa, stosownie do okresu kościelnego, książętom zaś czerwona, a urzędnikom fioletowa.

s. 354

Pończochy

Dawniejsze liturgiczne caligae ze swoim kształtem średniowiecznym znikły zupełnie, tylko Ojciec św. ubiera się podczas kaplicy papiezkiej w pończochy bardzo szerokie, skrojone na kształt butów i związane wstążką nad kolanem; są zastosowane do barwy dnia, gęste, jedwabne, haftowane i obszyte złotem.

s. 360-361

(…) papież zaś i kardynałowie mogą je [pończochy] z lamy złotej, z galonami, papież zaś i kardynałowie mogą je nadto zdobić haftami złotymi.

s. 362

Sandały

Inwentarz Stolicy świętej z r. 1295, w 57 rozdziale p. t. „Sandalia et calige”, zawiera opis wielu bogatych sandałów (Fleury, L. c. p. 186).

s. 366

Pektorał

Że papieże wcześniej, niż inni biskupi używali stale krzyża napierśnego, jako oznaki swej wysokiej godności, świadczą Józef Vicecomes i Jan djakon (In vita S. Gregorii I). Ratolg, biskup sesjoneński, mówi o papieżu Mikołaju I, r. 858: „Locum transiens sacerdotalibus vestitus indumentis, sanctum Evangelium et lignum S. Crucis circa mea pectora gerens” (Ephemer. liturg. 1897, 98).

Pierwszym z pomiędzy pisarzy liturgicznych, który mówi o złotym krzyżu napierśnym, jako o paramencie biskupim, jest Rupert z Deutz (+ 1135); zdaniem jego, krzyż ten u papieży, jako u arcykapłanów Nowego Zakonu, zajął miejsce złotej blachy, nad czołem arcykapłana Starego prawa umieszczonej (De. Divin. offic. L. I, c. 26). Za czasów Innocentego III, papieża (De Myster. Miss. l. I, c. 53), biskup rzymski nosił przy Ofierze św. krzyż zawieszony na piersiach (toż mówi Durant w Ration. Divin. Off. III, 9), a przy końcu XIII wieku czynili to i inni biskupi (Rinaldi Bucci, L. c. p. 7), prawie powszechnie, ale tylko dowolnie, jak o tem przekonywamy się z Duranda, który w swym pontyfikale (ed. Martène, De. Ant. Ecclesiae rit. I, c. 4, np. 12, n. 23), gdy wśród paramentów biskupich wylicza i krzyż, dodaje: „crux pectoralis, si quis ea velit uti”. Św. Tomasz nie wymienia krzyża między biskupimi paramentami (In libros Sentent). U późniejszych pisarzy (Bock, L. c. II, 216) od XIV wieku znajdujemy wzmianki z krzyżem na piersiach w obecności papieża, mimo że zostawali w infule i w innych oznakach biskupiej godności: na ekumenicznym synodzie w Ferrarze i Florencji, odbywającym się pod przewodnictwem Eugenjusza IV, papieża, wszyscy biskupi zachodni byli bez pektorału, wschodni zaś, mimo obecności głowy Kościoła, mieli ten znak na piersiach.

s. 368-369

Pius IX zaś ciągle na sobie pektorał nosił (Przegl. Kat. 1875, 13).

s. 371

Rękawiczki

Pierwej jednak rękawiczki kładą się na ołtarzu, przy którym celebrans ma się ubierać, na tacce złotej lub pozłacanej – przy celebrze papieża, kardynałów i patryarchów, a na tacce srebrnej – przy celebrze biskupów (…).

s. 378

Infuła

XIII Porządek rzymski z XIII wieku odróżnia trojakiego rodzaju infuły używane przez papieża, dzieląc aurifrisiatam na dwa osobne rodzaje, i pisze: „Dominus papa tres mitras diversas habet, quibus diversis temporibus utitur, scilicet unam albam totam, unam cum aurifrisio in titulo sine circulo, et mitram aurifrisiatam in circulo et titulo. Mitra aurifrisiata in circulo et in titulo utitur in officiis diebus festivis et aliis, exceptis a Septuagesima usque ad Pascha, et ab Adventu usque ad Natalem et quando cantat pro defunctis… Mitra vero cum aurifrisio in titulo, sine circulo, utitur, cum sedet in consistorio et judicat… Alba utitur diebus dominicis et aliis non festivis ab Adventu Domini usque ad vigiliam Nativitatis Domini, praeterquam in tertia diminica de Adventu, quae dicitur de Gaudete… in festo Innocentium mitra simplici”. W następnym wieku Porządek rzymski XIV mówi de usu mitrae: “Mitra aurifrigiata non utitur Ecclesia Romana ab adventu Domini usque ad festum Nativitatis Domini, excepto quod Dominus Papa utitur in dominica de Gaudete, nec non a Septuagesima usque ad feriam V majoris hebdomadae, excepto quod dominus Papa utitur in dominica IV quadragesimae, quae cantatur Laetare Jerusalem, nec non in omnibus vigiliis, de quibus jejunium celebratur, nec in omnibus quatuor temporibus, nec in litaniis, nec in officiis defunctorum”.

s. 386

(...) tęż infułę [opacką, prałacką z płótna lnianego, cienkiego, bez żadnych ozdób] noszą i biskupi, gdy są w Rzymie na soborze, dla odróżnienia się od kardynałów, mających jedwabne infuły.

s. 393

Papież, jako biskup rzymski, nosi zwykle infułę złotem haftowaną, zwaną także consistorialis, gdyż podczas konsystorzy ją ma na głowie. Prostą infułę nosi w adwencie, poście i w żałobnych nabożeństwach, t. j. in luctus functionibus. Infuły drogocennej zaś nie używa dla jej ciężkości, ale wraz z innemi infułami na poduszkach lub na odpowiednich podstawach noszą ją podczas procesji do ołtarza i stawiają na ołtarzu przed kandelabrami, tak aby liczba ogólna trzech infuł i trzech tyar odpowiadała sześciu kandelabrom.

Kardynałowie (…) w kaplicach, t. j. nabożeństwach papiezkich noszą infułę prostą zamiast biretu. (…). Infuła, noszona zamiast biretu, zdejmuje się na Incarnatus w Boże Narodzenie, gdy kardynałowie klękają, chociaż papież i celebransi biskupi w ogóle wtedy infuły nie zdejmują.

s. 394

W Rzymie na kaplicach papiezkich (capellae papales) biskupi noszą infuły proste, a na kaplicach, t. j. nabożeństwach kardynalskich (capellae cardinalitiae) infuły złotem haftowane wkładają (Rinaldi Bucci, L. c. p. 42).

s. 395

Gremiał

Nazywano je [chusty] grembialia albo grembiulea (Bock, L. c., III, p. 132. Niektórzy liturgiści, jak np. Vicecomes, De missae apparatu l. III, c. 15, subcinctorium zowią gremjał, z powodu sposobu przymocowania go do kolan biskupa. Gawant w edycji Merati’ego z r. 1749, I, 148, n. 37, zwraca uwagę, że tym sposobem gremjał, szata biskupia, miesza się z subcinctorium, które jest szatą papieża, gdy uroczyście mszę św. odprawia).

s. 399

Pierścień

Że biskupi używali pierścienia w starożytności, uczy tego najstarożytniejszy Porządek rzymski i inne księgi liturgiczne (Bock, L. c. II, 206; Georgii, De liturgia Romani Pontificis, t. I, c. 28; Bona, Rer. liturg., l. I, c. 24, § 13). W III wieku używał go papież Kajus, którego pontyfikalny pierścień odnaleziono w grobie otworzonym w r. 1622.

s. 403

Najpierwszym biskupem jest papież. Ztąd wspólnie z biskupami używa pierścienia zwykłego, w którym oprawa złota ozdobiona jest kameą z wyrzezanym wizerunkiem Najśw. Marji Panny, i pontyfikalnego na nabożeństwa uroczyste, jak inni biskupi. Nadto jeszcze papież używa pierścienia rybaka, annulus piscatoris, który służy do wyciskania w wosku czerwonym pieczęci papiezkiej na brewjach apostolskich. Jest to pierścień złoty, z wyobrażeniem św. Piotra, stojącego w łodzi i zarzucającego w wodzie sieci, i z imieniem panującego papieża. Używają go papieże dla utrzymania żywo w pamięci, że rybakiem był ten, któremu Jezus Chrystus powierzł rządy Kościoła, i że oni są następcami tego rybaka. Tradycja mówi, że takiego pierścienia miał używać św. Piotr (Pitra, Comm. Ad Constit. Apostol. L. I, § 2, Proemial. n. 1 et 2), co jest prawdopodobnem, skoro wiemy, że starożytni mieli zwyczaj sygnetem listy swe znaczyć. Wszakże dopiero od XIII wieku pierścień ten wspomniany jest w historji; Klemens IV, pisząc z Perudżji 7 marca 1265 r. do Idziego Gross, swojego siostrzeńca, użył tego pierścienia jako pieczęci. Pierwotnie papieże używali go do listów sekretnych, ale od czasu pontyfikatu Kaliksta III (+ 1458) brewja były tym pierścieniem w wosku pieczętowane; dopiero od Grzegorza XVI zastąpiono w sekretarjacie brewjów tę pieczęć odciśniętą w wosku, odciśnięciem jej farbą czerwoną. Przy ogłoszeniu papieża, kardynał kamerling wkłada go na palec elektowi, potem zaraz zdejmuje i wręcza prefektowi apostolskich ceremonji, aby imię nowego papieża na nim wyryto. Pierścień rybaka powierza się do strzeżenia pierwszemu szambelanowi papiezkiemu, a gdy ten awansuje na marszałka dworu, oddaje go swemu następcy. Po śmierci papieża, mistrz obrzędów wobec zgromadzonych kardynałów kruszy go na kowadle młotem, który do tego jedynego użytku służy; pozostałem złotem dzielą się następnie dwaj pierwsi mistrzowie obrzędów.

s. 410

Pastorał

Papieże od XII wieku zupełnie nie używają pastorału, chociaż niegdyś go nosili, jak się o tem można przekonać z przechowywanych dotąd wizerunków św. Grzegorza Wielkiego (590) i Gelazego II (Ciampini, Dissert. An Rom. Pontifex utatur pastor. baculo, Romae, 1790) oraz z dawnych ceremonjałów i porządków rzymskich. Według Rinaldi Bucci’ego (De insignibus episcoporum comment., p. 54-58) pastorał papieski był raczej berłem złotem, ferula, jakie papież przy koronacji na znak swych królewskich rządów niegdyś otrzymywał i jakiego przy pewnych uroczystych obrzędach używał (Obecnie laska pasterska papieża jest krzyżem greckim, na długim kiju osadzonym, ze złoconego metalu. Papież używa jej tylko przy poświęceniu kościołów, ołtarzy lub biskupów, zamiast pastorału. Pius IX używał jej na sesjach publicznych soboru watykańskiego i przy błogosławieniu ojców zebranych podczas odśpiewywania litanji do Wszystkich Świętych. Por. Przegl. Katol. 1875, 45). I dlatego średniowieczni pisarze, Innocenty III (Lib. I de Myst. Miss. Cap. 62), św. Tomasz z Akwinu (Lib. IV Sentent. Q. 3, art. 3) i Durand (Ration. Div. Off. L.III, c. 15, n. 6), świadkowie jeszcze noszenia berła przez papieża, mówią, że papieże biskupiego pedum nie używają. Stara legenda opowiada, że papież dlatego nie nosi pastorału, iż św. Piotr laskę swoją pasterską oddał św. Eucherjuszowi, biskupowi trewirskiemu. „Ita Petrus, jak mówi Durand, baculum a se removit, subditis dedit, nec recuperavit”. Od tego to czasu, z tej wymienionej historycznej przyczyny, jak twierdzą Innocenty III, Durand i inni (Ferraris, Bibliotheca canonica, v. Baculus; Alzedo, De praecellent. Episcop. Dignit. P. I, c. 13, n. 70; Hieron. Venerus, De exam. Episcop. L. 4, c. 20, n. 21; Barbosa, De offic. Et potest. Episcop. P. I, t. 1, n. 44; Tamburini, De iure Abbat. T. I, disput. 20, q. I, n. 4), papieże wtedy tylko używali pastorału, gdy się znajdowali w obrębie djecezji trewirskiej, zresztą nigdzie więcej. Nadto wszyscy pisarze liturgiczni tę dodają przyczynę nieużywania pastorału przez papieża, że zakręt pastorału oznacza władzę biskupa ograniczoną, gdy tymczasem władza wikarjusza Jezusa Chrystusa jest nieograniczoną (S. Thornas, Supplem. 2, 40 np. 7 ad 8).

s. 426-427

Racjonał

Do szat pontyfikalnych należy jeszcze racjonał (rationale, superhumerale), szata i oznaka niektórych tylko biskupów, jaką w początkach sami (por. Barbier de Montault, Oeuvres complètes, t. VI, p. 447; Fleury, La messe, L. c. p. 72. W Chartres jest posąg św. Piotra, przybranego w racjonał na ornacie) papieże nosili, a później, w wiekach średnich, przywileju jej noszenia udzielali pasterzom djecezjalnym (Cerf, Dissertation sur le rational en usage dans l’Eglise Romaine et dans l’Eglise de Reims, in 8⁰ de 30 pages, Reims, 1889).

s. 431

Racjonał w XVI lub XVII wieku wyszedł z użycia. Papież go przedtem jeszcze przestał używać.

s. 436

Grzebień liturgiczny

W zakrystjach wielkich bazylik rzymskich, pisze kanonik Benedetto (u Martigny, L. c.), było łoże, na którem papież, zwyczajnie podeszły w leciech, mógł spocząć po odbytej z jednej do drugiej bazyliki procesji. Tu obmywano mu nogi kurzem okryte, ramiona okrywano ręcznikiem i djakon wraz z subdjakonem podawali papieżowi grzebień, dla uczesania nim włosów i usunięcia z nich kurzu i potu. Dlatego w starożytnym rękopiśmie watykańskim (n. 4731) zaznaczonem jest: „Sunt necessaria pro persona pontificis pecten et tobalea circumponenda collo eius, quando pectinatur”.

s. 437

Paljusz

Płaszcz św. Piotra miał nosić św. Linus, jego następca, jakby to należało sądzić ze słów kazania na Epifanją, Euzebjuszowi z Cezarei przepisywanego. „Dlatego, pisze Santi (Praelectiones Juris Canonici l. I, lit. 8), płaszcz, którego używał w codziennem i powszedniem życiu św. Piotr, począł się stawać oznaką i ozdobą kościelną, oznaczającą przechowywanie prymacjalnej władzy Piotra w jego następcach”. Później, papieże rzymscy, dając prawa zwierzchnictwa nad innymi biskupami niektórym biskupom, jednocześnie im posyłali taśmę z płaszcza św. Piotra skrajaną, dla oznaczenia, że przez sprawowanie zwierzchnictwa nad biskupami będą mieli udział we władzy prymacjalnej Piotra św., obecnie przez papieża posiadanej. Gdy zaś w kolei wieków, płaszcza św. Piotra na paljusze nie stało, aby utrwalić zwyczaj dawny, paljusze tkano z wełny, dla udzielania ich biskupom niektórym i przypomnienia owych taśm, jakie pierwotnie z płaszcza św. Piotra krajane były (por. także Vespasiani, De sacri origine, Romae, typ. Congr. de prop. fide. 1856).

s. 440

Lecz, mówi de Angelis (Praelectiones Juris Canonici, t. I, p. 1, p. 164), “nadanie Konstantyna jest zmyślone, papieże przed Konstantynem już paljusza używali”.

s. 441

Cokolwiek bądź archeologowie twierdzą o początku pajlusza, historja jego pewna wykazuje, że paljusz był bardzo mało znany przed Konstantynem i że papieże noszony jedynie przez siebie paljusz (Ordo I, 5) już od IV wieku przesyłali jako oznakę symboliczną i honorową niektórym arcybiskupom i biskupom. Najpierwszą o nich wzmiankę czyni Liber pontificalis, mówiąc o św. Marku, papieżu (+ 336): „Hic constituit ut episcopus ostiensis, qui consecrat episcopum urbis, pallio uteretur, ut ab eodem episcopo episcopus urbis Romae consecraretur”. (…). Jaki zaś nosił paljusz św. Grzegorz I, papież, opisuje jego historyk, Jan Djakon, w wieku IX, za Grzegorza IV. W tym bowiem czasie przy przeniesieniu ciała Świętego, na ciele jego odnaleziono paljusz „bysso candente contextum nullis fuisse acubus perforatum, sic ipsum circa scapulas obvolutum fuisse, non autem confixum dignoscitur, sicuti vetustissimis musivis vel picturis ostenditur” (S. Gregorii Papae vita, auctore Joh. Diacono, l. IV, c. 80, inter opp. S. Gregorii, Parisiis, 1705, t. IV, p. 175); paljusz więc ten był z bardzo cienkiego lnu, gdyż z wełny stale dopiero od wieku VIII wyrabiać go zaczęto; nie miał także szpilek. W innem miejscu tenże autor przy opisie wizerunku św. Grzegorza tak mówi: „Skromny paljusz opuszczał się z ramienia prawego na piersi, gdzie tworząc półkole, podnosił się na ramię lewe, zkąd spadał w tył; gdy tymczasem inna część jego, położona na temże ramieniu, własnym ciężarem spadała nie na środek piersi, ale na bok”. Na paljuszu tym były wytkane trzy krzyżyki, tak iż dwa odpowiadały dwojgu ramionom, a trzeci na piersiach biskupa był widzialny. (…). Paljusz św. Stefana III, papieża, z 754 r., przechowywany w skarbcu Saint-Denis, jeszcze w XVII wieku ma cztery czarne krzyże na ramionach.

s. 442-443

Inwentarz Bonifacego VIII, papieża, mówi o szpilkach, ozdobionych drogimi kamieniami, szafirami, granatami, rubinami i wielkiemi perłami.

s. 444

Ale najpiękniejszym symbolizmem paljusza jest ten, jaki podaje nam sam Kościół w modlitwach przy jego poświęceniu. W wielu miejscach ewangelji Pan Jezus mówi o Sobie, jako o pasterzu dobrym, niosącym na swoich ramionach zbłąkaną owieczkę, będącą obrazem duszy upadłej. Dobry Pasterz bierze na siebie cały ciężar jej winy i oddaje za nią na krzyżu swe życie. Następcą tego niebieskiego Pasterza na ziemi jest Papież, i on to właśnie na znak, że jemu to Pan Jezus zlecił całą troskliwość o Swe owieczki, że na jego ramiona włożył ten ciężar zbłąkanych owieczek ku niebu, nosi paljusz, szatę z wełny baranków utkanej.

Papież tylko jeden może paljusz nosić zawsze i wszędzie, i rzeczywiście ma go na sobie, ilekroć pontyfikalnie celebruje. (…). Przytem arcybiskupi nie mogą nosić paljusza w obecności ojca św. (…).

s. 448

Wreszcie noszący paljusz związani są dwoma ograniczeniami: że mogą go nosić tylko podczas mszy św. pontyfikalnej, i tylko w dni przez prawo wskazane. A zatem nie mogą paljusza nosić na procesjach i przy innych czynnościach biskupich, chyba że mają one miejsce podczas mszy św. (intra missarum solemnia) (cap. Cum super, de auct. et usu pallii: „Si vero te sacris indutum vestibus Ecclesiam processionaliter vel alio modo exire contigerit, tunc tuo pallio minime uti debes”. Podobnie przemawia Jan VIII na synodzie w Rawennie (877): „Quicumque sane Metropolitanorum per plateas vel in Litaniis uti pallio praesumpserit, et non tantum in praecipuis festivitatibus ab Apostolica Sede indictis temporibus ad Missarum solummodo solemnia, careat illo honore”. Od tej zasady papieże niegdyś odstępowali, jak to widzimy z porządków rzymskich. Tak np. w porządku rzymskim X czytamy, że papież w Wielki Piątek na procesji, z bazyliki lateraneńskiej do kościoła św. Krzyża, której sam przewodniczył, miał na ornacie paljusz. Czytamy także w aktach synodu w Barze (1097), że na nim był obecny Urban II, przybrany w paljusz; na synodzie ljońskim II (1274) znajdował się Grzegorz X, także w paljuszu).

s. 448-449

Krzyż arcybiskupi

Przywilej noszenia krzyża przed dostojnikami duchownymi powstał, jak mówi Catalani (Comment. ad Pontif. Rom. P. II, t. 14, § 8, n. 8), w połowie wieku IX. Zaprowadzić go miał Leon IV, papież, który pierwszy krzyż nosić zalecił przed sobą i przed legatem swym, Anscherem, biskupem Hamburga. Przykład papieża Leona IV jego następcy naśladowali. Z czasem wszyscy legaci papiezcy, oraz patryarchowie otrzymali zaszczyt spoglądania na krzyż przed sobą trzymany, zaszczyt w początkach uważany, jako przysługujący jedynie godności papiezkiej. W XIII wieku synod lateraneński IV potwierdza istniejący już obyczaj, gdy zarząda, „aby patryarchowie rozkazywali nosić przed sobą sztandar krzyża, byle nie w Rzymie i nie w obecności papieża lub jego legata; tym sposobem uczestniczyć będą w zaszczytach dostojeństwa apostolskiego”.

s. 456-457

Krzyż, jakiego papież używa, jest to także krzyż o jednem poprzecznem ramieniu, z metalu złoconego. Krzyż ten zawsze poprzedza papieża, ilekroć ma na sobie pontyfikalny ubiór; w uroczystych pochodach niesie go najmłodszy z audytorów roty, pełniący obowiązki subdjakona, w mniej uroczystych okolicznościach subdjakona apostolskiego zastępuje kapelan krucyfer. Gdy za dawniejszych czasów papież w uroczystym orszaku jechał do jakiego kościoła, krucyfer w sutannie i mantellone fioletowych, poprzedzał go z tym krzyżem, jadąc naprzód na białym mule. Wizerunek Zbawiciela na krzyżu zwrócony jest ku Ojcu świętemu (Przegl. Katol. 1875, 46).

s. 458-459

Mucet

Papież nosi na sutannie mucet karmazynowy, z brzegami, obszytymi gronostajem, na zimę aksamitny, na lato jedwabny, a w dni postne i żałobne kamlotowy. Nosi go wszędzie, nie tylko w zimie, bo jurysdykcja jego jest nieograniczoną.

s. 471

Cappa magna

Kapę w pierwszem znaczeniu [znak obszerności jurysdykcji i władzy] nosi papież, kardynałowie i biskupi we właściwych diecezjach; w drugiem zaś [wysokie odznaczenie honorowe, nie noszone dla próżnej chwały, lecz dla Boga i zbawienia dusz] – biskupi, przebywający na dworze papieskim, prałaci papiezcy di manteletta i kanonicy tych kapituł, które specjalny otrzymały na noszenie tej szaty przywilej.

Papież nosi kapę aksamitną czerwoną.

s. 474

W kaplicy papiezkiej prefekt ceremonji apostolskich w ten sposób zawiadamia o usunięciu futra z kap i nastaniu letniego okresu: „Intimatio per cursores facienda, domi quoque dimisso exemplari. Feria V, die 5 Maii 1861, ad primas Vesperas Ascensionis D. N. J. Chr., de mandato Ssmi D. N. Papae, e cappis Emorum et Rmorum S. R. E. Cardinalium, Praelatorum aliorumque officialium Romanae Curiae tollentur pelles armellinae. Aloysius Ferrari, protonot. Ap. Caer. Praef.”. Możnaby w ten sposób wszędzie zawiadamiać kanoników o zmianie szat chórowych zimowych na letnie.

s. 475, przyp. 2

Po za granicami swojej diecezji, biskup nie ma jurysdykcji, więc i kapy nosić nie może (Ś. K. Obrz. 22 listop. 1643, Lusitana seu Nullius), z wyjątkiem Rzymu, gdzie w kapie z ogonem na rękę lewą zarzuconym w kaplicy papiezkiej uczestniczy („Extra dioecesim et Ecclesiam suam Episcopi non utuntur cappa, praeterquam in Romana Curia, cum in divinis Pontifice maximo vel sacro Cardinalium Collegio praesente assistunt”. Caep. epp. L. I, c. 3, n. 6).

s. 476

Prałaci papiezcy di menteletta, a więc także protonotarjusze apostolscy participantes i ad instar, audytorowie roty i t. p., mogą kapy używać w kaplicy papiezkiej, jeżeli nie spełniają jakiej czynności specjalnej. Ta kapa jest wełniana, fioletowa, z kapturem gronostajowym w zimie, a karmazynowym jedwabnym w lecie; ogon jej nosi się zarzucony na rękę lewą.

s. 477

Wątek naczyń liturgicznych

Złote naczynia kościelne z powodu swej cenności oznaczają wyższy stopień w hierarchji kościelnej tych, którzy ich używają, i z prawa przysługują tylko papieżowi, kardynałom i patryarchom, i to z wyjątkiem dni pokuty i żałoby, gdyż w te dni naczynia złote, przypominające nadto radość Kościoła, zastępowane są przez srebrne.

s. 484

Patena

Na początku III wieku św. Zefiryn, papież, postanowił, aby do Ofiary św. przynoszono pateny szklanne. Słowa Libri Pontificalis (in. S. Zephyrinum, a. 203), notujące to zalecenie, godne są uwagi: „Hic constituit ut in praesentiam omnium clericorum et laicorum fidelium, sive levita sive sacerdos ordinaretur, et fecit constitutum de Ecclesia ut patenas vitreas ante sacerdotes in Ecclesiam ministri portarent, donec Episcopus missas celebraret, ante se sacerdotibus astantibus, et sic missae celebrarentur, excepto quod ius Episcopi interesset, ut tantum clerus sustinere omnibus praesentibus ex ea consecratione de manu Episcopi iam coronam consecrata et acciperet presbyter tradendam”. Z tekstu tego dowiadujemy się, że w III-m wieku, podczas mszy, celebrowanej przez biskupa, stali przed nim ministrzy kapłanów tytularnych, każdy ze swoją pateną szklanną; gdy chleby zostały pokonsekrowane i na pateny położone, kapłani odnośnych tytułów je zabierali, aby obecnym z swojego tytułu wiernym (Duchesne, Lib. pontif. in. Zéphyr., p. 139) rozdać Eucharystją lub, jak chce Rossi (Bullitino di archeologia cristiana, 1864, 89; 1866, 20), zanieść pateny do swoich tytułów i tam dopiero udzielić wiernym swoim Eucharystji, przez biskupa konsekrowanej. A że tytułów, t. j. kościołów parafjalnych w Rzymie, za pontyfikatu Zefiryna, było 25, ztąd też i tyle musiało być paten przy mszy papiezkiej, po jednej z każdej parafji; co zresztą potwierdza Liber pontificalis, gdy nieco później mówi o papieżu Urbanie (+ 230), że kazał zrobić 25 paten: „Hic ministeria sacra constituit et patenas argenteas XXV posuit”. Tym sposobem pateny szklanne zamienił na srebrne.

s. 557-558

Puszka eucharystyczna

Zwyczaj okrywania pateny asteryskiem i na Zachodzie został zaprowadzony, lecz utrzymał się tylko podczas kaplicy papiezkiej. Asterysk papiezki ma wszakże kształt gwiazdy o dwunastu promieniach, na których, dla przypomnienia dwunastu apostołów, uczestników ostatniej wieczerzy, są ich imiona wypisane. Stawia się on na patenie z Hostją konsekrowaną, przed zaniesieniem jej do ojca św., który Komunją św. przyjmuje siedząc na tronie.

s. 571

Rurka

„Dotąd jeszcze, pisze (Rer. liturg. L. II, c. 18) kardynał Bona (+ 1674), papież używa rurki, gdy celebruje uroczyście. Za jej pomocą pije Krew Przenajśw., a potem oddaje ją ministrom, którzy podobnie czynią”. To zawsze miało i ma miejsce (Ordo Rom. VI, 12; Catalani, Comment. In Caerem. Rom. T. I, p. 207; Haine, De la cour Romaine, t. II, p. 145...).

s. 626

Tacki

Rozmaite są w użyciu liturgicznem, przedewszystkiem przy nabożeństwach pontyfikalnych. Takich tacek jest najmniej cztery; na nich kładą się niektóre paramenta biskupie, jak kalotka, pierścień, pończochy i sandały, oraz rękawiczki. Są one srebrne (nie pozłocone, bo złoto jest przywilejem dostojeństwa papiezkiego, kardynalskiego i patryarszego), okrągłe, nie głębokie, oznaczone herbem na stronie wewnętrznej. Żadna z tych tacek nie jest ozdobiona krzyżykiem lub wizerunkiem świętych („Vasa argentea ampla et magnifica…, sed neque cruz neque sanctorum imagines in ea ponendae sunt”. Caep. epp. L. I, c. 12, n. 20).

s. 632

Kadzielnica

Użycie kadzielnic było toż samo, co i dawniej. Więc jedne z nich były przenośne, do okadzania ołtarzy i noszenia na procesji służące; drugie – stałe, wiszące lub stojące u wejścia do sanktuarjum, u relikwjarzy świętych i t. p. Z tych ostatnich rozdawano węgle pobożnym, jako przedmiot poświęcony. Według XI Porządku rzymskiego papież w uroczystość św. Pawła „wkłada rękę w otwór grobu, weźmie kadzielnicę, pełną węgli i kadzidła, i oddaje ją archidjakonowi. Ten rozdaje węgle wiernym, którzy są przekonani, że każdy, chory na febrę, gdy je pomieszane z wodą wypije, ufny we wstawiennictwo św. apostoła, zostanie uzdrowionym. Poczem papież napełnia znowu kadzielnicę węglami i na wierzchu jej stawia świecę szklanną (candelam vitream), z kadzidłem wewnątrz; gdy się węgle rozpalą i świeca pocznie wrzeć, znowu zawiesi kadzielnicę w miejscu, gdzie przedtem wisiała i zasłaniała otwór grobu” (Migne, Patr. lat., t. LXXVIII, 1051).

s. 641

---

Abp A. J. Nowowiejski,

Wykład liturgji Kościoła katolickiego, Warszawa 1902